1139 Gence depremi
 Depremden sonra Gürcistan Krallığı tarafından ele geçirilmiş Gence'nin kale kapıları | |
 | |
| Yerel tarih | 30 Eylül 1139) |
|---|---|
| Yerel saat | Gece yarısı |
| Büyüklük | 7.3 Mw |
| Merkez üs | Gence, Büyük Selçuklu İmparatorluğu (günümüzde Azerbaycan) 40°18′K 46°18′D / 40.300°K 46.300°D |
| Kayıplar | 230.000 - 300.000 |
1139 Gence depremi, 30 Eylül 1139 tarihinde Gence şehri yakınlarında meydana gelen bir deprem.[1] Depremin merkezi Gence'nin yaklaşık 50 km güneyinde yer almıştır. 9 şiddetinde gerçekleşen bu sarsıntı sonucunda Kapaz Dağı çökerek Ağsu Çayı'nın önünü kesmiş ve doğal baraj oluşumu neticesinde başta Göygöl, Maralgöl, Ceyrangöl, Ördekgöl, Zeligöl, Ağgöl, Karagöl ve Şamlıgöl oluşmuştur. Bazı kaynaklara göre 230.000, bazılarına göre ise 300.000 kişi hayatını kaybetmiştir. Depremin ardından Gence şehri, eski konumunun biraz doğusunda yeniden inşa edilmiştir.[2]
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Gence depremi, Selçuklu hakimiyeti döneminde, 30 Eylül 1139 tarihinde meydana gelmiştir. Depremin görgü tanığı olan Genceli bölge sakini, tarihçi ve hukukçu Mhit'ar Goş, yaşananları şu şekilde tasvir etmektedir: "Areg ayının 18. günü, Cuma gününden Cumartesiye geçen gece (30 Eylül 1139, Cumartesi günü) Tanrı'nın şiddetli gazabı dünyaya boşaldı. Yerin hiddeti ve kuvvetli sarsıntı, dehşetli bir öfkeyle Alban topraklarına ulaştı. Bunun sonucunda başkent Gence de sakinlerini yutarak cehenneme atıldı." [3]
Gence'de deprem sırasında ölenlerin sayısı kesin olarak bilinmemektedir. İbnü'l-Esir'e göre ölenlerin sayısı 230 bin kişi,[4] El-Bundari'ye göre ise 300 bin kişidir. Doğal afetten yararlanarak Kral Demetre ve başkomutan İvane Mhargrdzeli liderliğindeki Gürcü birlikleri şehre saldırdılar.[5] Mhit'ar Goş bu konuda şöyle yazmaktadır: "Acımasızca ve kaba bir şekilde davranıyor, hayatta kalanların üzerine saldırıyor ve onları ya kılıçtan geçiriyor ya da kendilerine köle yapıyorlardı (satıyorlardı). Onlar bu önemli şehrin aniden cehenneme dönüşmesini, yığınla altın ve insan cesedi yığınının birbirine karışmasını görseler de şehre karşı merhametli olmayı düşünmediler; altın ve gümüş hazinelerini kazıp götürdüler, saldırıları ve işkenceleriyle (halka) depremin kendisinden daha fazla acı verdiler". Kaynakların verdiği bilgilere göre Gürcüler, yanlarında Gence'nin şehir kapılarını da götürdüler.[3][6]
Selçuklu sultanının valisi Kara Sungur, kendi birlikleriyle Gence'ye hareket etmiş ve Gence yakınlarındaki savaşta Gürcüleri mağlup ederek şehirden uzaklaştırmıştır. Ayrıca Kara Sungur'un liderliğinde şehrin yeniden inşasına başlanmıştır.[3]
Nizami Gencevi, söz konusu deprem hakkında "İskendername" adlı eserinde bilgi vermiştir:[7]
Orijinal metin (Azerice)
Qopdu bir zəlzələ, göyü oynatdı,
Şəhərlər dağılıb yerlərə batdı.
Dağ-daş sarsılaraq qopub uçanda
Fələk toz altında qaldı bir anda...
Fələk zəncirinin həlqələritək
Yerin də bəndləri ayrıldı tək-tək.
Azdı yollarını gur axan sular,
Dağlar çırpışmaqdan bitab oldular.
Heç bir göz səlamət qalmadı inan
Matəm sürməsinə qərq oldu cahan
O qədər xəzinə batdı o gecə,
O şənbə gecəsi yox oldu Gəncə..
Günümüz Türkçesi
Koptu bir deprem, göğü oynattı,
Şehirler dağılıp yerlere battı.
Dağ taş sarsılarak kopup uçanda,
Felek toz altında kaldı bir anda...
Felek zincirinin halkaları gibi,
Yerin de bağları ayrıldı tek tek.
Yolunu şaşırdı gür akan sular,
Dağlar çarpışmaktan bitap düştüler.
Hiçbir göz selamet kalmadı inan,
Matem sürmesine gark oldu cihan.
O kadar hazine battı o gece,
O Cumartesi gecesi yok oldu Gence..
Deprem sonucunda Kapaz Dağı çökerek Ağsu Çayı'nın önünü kesmiş ve Göygöl, Maralgöl, Ceyrangöl, Ördekgöl, Zeligöl, Ağgöl Karagöl ve Şamlıgöl oluşmuştur.[2] Bu konuda Genceli Kirakos şöyle yazıyordu: "Dağı ve düzlüğü duman ve bulutlar bürüdü, dehşetli bir deprem meydana geldi. Gence dağıldı. Sonuçta Kapaz Dağı uçtu ve tepelerden akan küçük çayların önünü keserek göller meydana getirdi".[8]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Fuad Sultanov, Z. Sultanova. Zəlzələlər, Bakü, Azərnəşr, 1958, s. 21.
- ^ a b fhn.gov.az. "Tarihte Yaşanmış Kaza ve Felaketler" (Azerice). Azerbaycan Olağanüstü Haller Bakanlığı. 13 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mart 2020.
- ^ a b c Ziya Bünyadov (2007). Azərbaycan Atabəyləri dövləti (1136-1225-ci illər) (PDF) (Azerice). Bakü: Şərq-Qərb. ss. 168-169. 6 Mart 2022 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mart 2020.
- ^ İbnü'l-Esir. Tarih-ül Kamil. Gürcüler üzerine Sultan Mahmud'un zaferi hakkında. P. K. Juse çevirisi. "İbnü'l-Esir'in El-Kamil fi't-Tarih (Tam Tarih Külliyatı) eserinden Azerbaycan tarihine dair materyaller" baskısından yeniden üretilmiştir. Bakü. AzFan. 1940.
- ^ Kirakos Gandzaketsi. Ağvank Ülkesi Tarihinin Kısa Özeti (çev. L. A. Hanlaryan). Metin şu yayından alınmıştır: Kirakos Gandzaketsi. Ermenistan Tarihi. Moskova. Nauka. 1976.
- ^ president.az (21 Ocak 2014). "İlham Aliyev, Gence Kale Kapıları – Arkeoloji ve Etnografya Müzesi Anıt Kompleksi ile tanıştı" (Azerice). 25 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mart 2020.
- ^ Bayram Apoyev (2012). Nizami Gəncəvi irsindən pedaqoji prosesdə istifadə işinin sistemi (Dərs vəsaiti) (PDF) (Azerice). Bakü: "Mütərcim". s. 51. 16 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 18 Mart 2020.
- ^ kepeztv.az. "Gence" (Azerice). 10 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mart 2020.