Kepez Dağı
 Kepez Dağı'nın görünümü | |
 | |
| En yüksek noktası | |
|---|---|
| Yükseklik | 3066 m |
| Çıkıntı | 586 m |
| Koordinatlar | 40°21′07″K 46°20′44″D / 40.35194°K 46.34556°D{{#coordinates:}}: sayfa başına birden fazla birincil etiket olamaz |
| Ülke |  Azerbaycan |
| Koordinat aralıkları | 40°21′06″K 46°20′44″D / 40.35167°K 46.34556°D |
| Sıradağ | Küçük Kafkasya |
Kepez Dağı (Azerice: Kəpəz dağı), Azerbaycan'ın Göygöl Rayonu sınırlarında, Küçük Kafkasya dağ sistemindeki Murovdağ silsilesinin kuzey yamacında yer alan bir zirve.
Ağsu Çayı'nın kaynağında bulunan dağın deniz seviyesinden yüksekliği 3066 metredir. Dağın jeolojik yapısı Jura dönemine ait kireçtaşlarından oluşmaktadır. Güney yamaçları daha az eğimli olmasına rağmen, kuzey yamaçları oldukça dik ve uçurumludur. Güçlü depremler sonucunda Kepez'da birkaç kez heyelanlar meydana gelmiştir. Bu heyelanların sonuncusu 1139 yılında gerçekleşmiştir. Dağdan kopan uçkun materyalleri Ağsu Çayı'nın mecrasını keserek Göygöl ve Maralgöl gibi dağ göllerini oluşturmuştur.
Etimoloji
[değiştir | kaynağı değiştir]
Bazı araştırmacılara göre "kepez" sözü Türk dillerinde "kaya" veya "su kenarında kaya" anlamına gelir. Diğer bir grup araştırmacı ise ismin *kəp* (Azerbaycan dilinin bazı lehçelerinde "basamak" veya "basamaklı kaya") ve *kəz/gəz* (dağ zirvesindeki oyuk veya çöküntü) bileşenlerinden oluştuğunu; yani "zirvesi çöküntülü, basamaklı ve kayalı dağ" anlamını taşıdığını belirtmektedir. Dağın bu ismi alması, muhtemelen 1139 depreminden sonra büründüğü basamaklı ve parçalı yapı ile ilgilidir.
XII- XIII. yüzyıl yazarları (Nizami Gencevi, Zekeriya el-Kazvinî vb.) dağın adını Herek (Hərək) olarak kaydetmişlerdir.[1] Türkmenistan'da da Herekdağ adında bir dağ bulunmaktadır. Deprem öncesi kullanılan "Herek" ismi Türk dillerinde "çift hörgüçlü deve" anlamına gelmektedir. Dağın depremden önceki siluetinin çift hörgüçlü bir deveyi andırması nedeniyle bu ismi aldığı tahmin edilmektedir.
Türk dillerinin genel toponimisi ve söz varlığı incelendiğinde, "Kepez" isminin bölgesel bir adlandırmadan öte, geniş bir coğrafi karşılığı olduğu görülmektedir. Anadolu ve Orta Asya Türkçesinde yaygın olarak rastlanan "Kepez" kelimesi; yüksek kaya, sarp uçurum, dağ tepesi veya geçit vermez dağ sırtı anlamlarına gelerek bu isimlendirmeyi dilbilimsel bir temele oturtmaktadır.[2] Dağın 1139 yılındaki deprem sonucunda nehir yatağını bir set gibi "kapatması" ve topoğrafyasının parçalı bir hal alması, ismin halk etimolojisindeki yerini pekiştirmiştir.[3] Bu bağlamda, tarihî kaynaklarda geçen ve "çift hörgüçlü deve" benzetmesine dayanan "Herek" isminin yerini, deprem sonrası oluşan fiziksel yıkımı ve yeni morfolojik yapıyı tanımlayan "Kepez" ismine bırakması, bölgenin sismik tarihi ile isimlendirme süreci arasındaki doğrudan bağı yansıtmaktadır.[4]
Tarih
[değiştir | kaynağı değiştir]
30 Eylül 1139 tarihinde, bugünkü Azerbaycan topraklarında yer alan Gence şehri yakınlarında, Kafkasya tarihinin en büyük sismik olaylarından biri meydana gelmiştir. Bu deprem, Kepez Dağı'nın jeomorfolojik yapısı üzerinde önemli etkiler bırakmıştır. Sarsıntının şiddetiyle dağın kuzey-doğu yamacında devasa bir kaya kütlesi ana gövdeden koparak büyük bir heyelan meydana getirmiştir. Dağdan aşağı sürüklenen bu kütleler, deniz seviyesinden yaklaşık 1550 metre yükseklikte akan Ağsu Çayı'nın derin vadisine dolarak nehrin yatağını tamamen kapatmıştır.
Bu doğal setin arkasında nehir sularının birikmesi sonucunda, heyelan set gölü tipolojisinde olan ve günümüzde bölgenin en önemli tatlı su kaynaklarından biri kabul edilen Göygöl oluşmuştur. Aynı sismik aktivite ve buna bağlı gelişen toprak kaymaları sonucunda Maralgöl, Ceyrangöl, Ördekgöl, Balıkgöl, Ağgöl, Karagöl ve Şamilgöl gibi diğer küçük ölçekli göller de eş zamanlı olarak meydana gelmiştir.
Depremin yarattığı bu morfolojik değişim, dağın isimlendirilme sürecini de doğrudan etkilemiştir. 12. yüzyıl müelliflerinin "Herek" olarak kaydettiği dağ, bu tarihten itibaren parçalanmış ve basamaklı yapısını tanımlayan "Kepez" ismiyle anılmaya başlanmıştır. Günümüzde dağın kuzey yamaçlarındaki bitki örtüsünden yoksun, dik ve keskin kayalıklar, 1139 yılındaki bu sismik kırılmanın günümüze ulaşan fiziksel izleridir.
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Kepez Dağı'nın Eski Adı ve Tarihsel Kökeni Hakkında
- Küçük Kafkasya'nın Kuzeydoğu Yamacındaki Jeodinamik Gerginliklerin Rölyefe Etkisi