Şupago ailesi
| Şupago Шупаго | |
|---|---|
| Soylu kökenli Çerkes ailesi | |
 Şupago Hanedanı'nın üyeleri, Marigny
(1818) | |
| Ülke |
|
| Milliyet | Çerkes |
| Etimoloji | Şu (шу) + pago (паго), Çerkesçe'de "basık burunlu atlı" |
| Kuruluş | Bilinmiyor |
| Hanedan reisi | Mehmed İndarıqo Şupago Hawdıqo Mansur Şupago |
Şupago ailesi (Adigece: Шупаго, Kabardeyce: Шупагуэ, Rusça: Шупако), Çerkesya'nın Natuhay boyundan yüksek nüfuz sahibi olan soylu bir sülaleydi. Natuhayların çoğuna hükmeden sülale, Rus-Çerkes Savaşı sırasında önemli askerî ve politik liderler yetiştirdi.[1][2] Güçlü Çerkes aileleriyle akrabalık bağlarına sahip olup, savaş boyunca hem askerî hem de siyasî bir hanedan olarak etkin rol oynadı. Şupago sülalesi toplamda 26 (farklı kaynaklarda 33)[3] alt koldan oluşuyordu.[1][2][4]
İsim
[değiştir | kaynağı değiştir]Çerkesya'yı ziyaret eden Edouard Taitbout de Marigny'nin kitabında Chipakoua veya Soupa Koua, John Longworth'un kitabında Chipakow, James Bell'in kitabında ise Tshûpako olarak geçer.[5][6][7] Şupago'nun kelime anlamı, Adigece'de "шу" ve "паго" kelimelerinin birleşiminden türetilmiş olabilir. "Шу" sözcüğü "atlı" anlamına gelirken, "паго" veya "пакъэ" ise "basık burunlu" demektir. Bu durumda Şupago, "basık burunlu atlı" anlamına gelebilmektedir.[8] "Цупако/Tsupako" "Чупако/Çupako" "Шупакуа/Şupakua" "Сюпако/Syupako" "Супако/Supako" ve "Шупако/Şupako" biçimlerinde de kullanılmıştır.[1][3][9][10][11]
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Lhuillier'e göre Şupago sülalesi, Geç Orta Çağ'da Kabardeyler ile Kırım Yarımadası'ndan göç etmişti ve kendileri Karadeniz kıyısındaki Natuhayların arasına yerleşmişti.[1][10] Şupago sülalesi, Natuhayların güçlü bir sülalesi olan Natho'larla ittifak olduklarında büyük bir nüfuz alanına sahip oldular.[12] Şupago sülalesinin Kabarda'daki Kudenet Hanedanıyla ve Ubıhya'daki Berzeg Hanedanıyla akrabalık bağları bulunuyordu.[1][4] Çerkesya'yı ziyaret eden maceracılar ve Çerkes etnograf Sultan Han-Girey, Şupago sülalesini "Natuhayların önde gelen sülalesi" olarak tanımlamıştır.[1] Pşad'ın sahibi ve Şupago sülalesinin lideri Mehmed İndarıqo Şupago'nun mensup olduğu alt kolun adı Kiriakin idi ve tamgası Rus alfabesindeki kursiv 'т' harfine benzerliğiyle tanımlandı.[3][5]
Anapa Kalesi'nin İnşası
[değiştir | kaynağı değiştir]1780'lerde Osmanlılar, Natuhay topraklarındaki Karadeniz kıyısında stratejik öneme sahip Anapa'ya kale inşa etmek istediler. Ancak bunu bağımsızlıklarına tehdit olarak gören Natuhay liderleri bu fikre sıcak bakmadılar ve kalenin inşasına izin vermekte tereddüt ettiler. Sonradan Osmanlı'nın Natuhay liderlerine verdiği hediyeler ve ticaret fırsatları nedeniyle Osmanlı ile ortak hareket etmeye başlayıp kale inşasına izin verdiler ve Osmanlılar, Anapa’da geniş topraklara sahip Zaneqo Mehmedgeri Bey'in—Seferbiy Zaneqo’nun babası—topraklarında kale inşasına başladı.[13][14] Ancak Şupago Hanedanı ve taraftarları, inşa çalışmalarına karşı çıkmaya devam ettiler ve kale inşasını durdurmaya çalıştılar.[13] Natuhaylar halk meclislerinde konuyu tartışırlarken Ahmed Şupago şunları dedi:[14]
Türkiye bizim gibi değildir. Türkiye bir devlettir ve başka bir devletle savaşa girebilir. Eğer bu savaşın sonucu olarak kale, zafer kazanan devlete geçerse, o zaman kalenin bulunduğu tüm topraklar da o devletin mülkiyetine yasal olarak geçmiş olur.
Bir grup müfreze toplayan Ahmed Şupago, inşa halindeki kaleye saldırılar düzenledi.[15] İnşa halindeki kalenin defalarca tahrip edilmesine ve yapımının durdurulmasına yol açtığı için kendisine Çerkesler tarafından "kale yıkan" anlamına gelen Qalebat ünvanı verildi.[16][17] Şupago Hanedanı'nın bir alt kolu olan Qalebatıqo ailesi, Ahmed Şupago'nun ailesinin soyundan gelenlerdi.[17] 1796'da Ahmet Şupago, Bzıyiko Muharebesi'nde avam ordusunda yer aldı.
Rus-Çerkes Savaşı
[değiştir | kaynağı değiştir]19. yüzyılın başlarında Gelencik'in sahibi Qalebatıqo Şupago, Çerkesleri "milli yemin" ile birleştirme girişiminde bulundu ve kendisini Çerkes Konfederasyonu'nun lideri ilan etti ancak hakimiyetinin tanınırlığı sınırlı kaldı.[12][18][19] Mehmed İndarıqo'nun itibarı, Ruslarla ticaret yapmış olduğu gibi nedenlerle zedelenmişti. Kendisinden sonra Hawdıqo Mansur, Rus karşıtlığı ve liderlik vasıfları nedeniyle hanedan üyeleri tarafından yeni lider olarak seçildi. Hanedanın en etkili ismi olan Hawdıqo Mansur Şupago, Çerkes Konfederasyonu'nun lideri oldu ve Ruslara karşı en faal şekilde mücadele eden komutanlardan biri olarak tanındı.[11] Hanedanın, 19. yüzyılın ilk yarısına gelindiğinde birçok müttefiki ve vasalı bulunuyordu.[1] Şupago Hanedanı, Rus işgaline karşı direniş göstermiş ve Çerkesya'nın çeşitli bölgelerine savaşçı sevk etmiştir.[4]
Aile Soyunun Yok Oluşu
[değiştir | kaynağı değiştir]Özellikle 1860'lardan itibaren, Şupago sülalesinin büyük bir kısmı diğer Natuhaylarla birlikte Rusya'nın sistematik imha harekatları ve sürgünlerin sonucu olarak önemli ölçüde azaldı. Sözlü kaynaklara göre 2. Dünya Savaşı sırasında Şupago ailesinin tüm erkekleri öldü ve kalan kişiler zamanla diğer ailelere karıştı.[20]
Önemli kişiler
[değiştir | kaynağı değiştir]- Hawdıqo Mansur Şupago (1770'ler–1846)
- Mehmed İndarıqo Şupago (1737-1838)
- Qalebatıqo Şupago (18.yy–1846)
- Şemız Kehriqo Şupago[4][21]
- İsmail Navruz Şupago[4][22]
- Qalebatıqo Kuşmat Şupago[23]
Resimler
[değiştir | kaynağı değiştir]-
![Pşad [ru] Vadisi'nde İndarıqo-Şupago ailesinin üyeleri (1818)](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/08/Fouille_d%27un_tumulus_dans_la_vall%C3%A9e_de_Pchlat%2C_P._M._de_Marigny.jpg/120px-Fouille_d%27un_tumulus_dans_la_vall%C3%A9e_de_Pchlat%2C_P._M._de_Marigny.jpg)
Pşad Vadisi'nde İndarıqo-Şupago ailesinin üyeleri (1818) -
![İndarıqo ailesinin tamgası[3]](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/%C4%B0ndariqo_tamga.svg/120px-%C4%B0ndariqo_tamga.svg.png)
-
Hawdıqo ailesinin tamgası
![Pşad [ru] Vadisi'nde İndarıqo-Şupago ailesinin üyeleri (1818)](/wiki/Dosya:Fouille_d%27un_tumulus_dans_la_vall%C3%A9e_de_Pchlat,_P._M._de_Marigny.jpg)
![İndarıqo ailesinin tamgası[3]](/wiki/Dosya:%C4%B0ndariqo_tamga.svg)
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ a b c d e f g Khotko Samir. Circassian Principalities In The 14. 15. Centuries Formation And Interrelation With Sub Ethnic Groups.
- ^ a b "Journal of the Royal Asiatic Society Vol. 1 Issue 1" (PDF). The Royal Asiatic Society (İngilizce). The Royal Asiatic Society 0000. 1834. s. 105-116. Erişim tarihi: 30 Ocak 2025.
- ^ a b c d Гарданова, В. К. (1974). АДЫГИ, БАЛКАРЦЫ И КАРАЧАЕВЦЫ В И ЗВЕС ТИ Я Х ЕВРОПЕЙСКИХ АВТОРОВ XIII—XIX вв (PDF) (Rusça). Nalçik. s. 302. 25 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2025.
- ^ a b c d e Samir, Hotko (1 Ocak 2022). "Çerkesya'nın batı vilayeti Nathokuac". Jineps Gazetesi. 10 Eylül 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ocak 2025.
- ^ a b Marigny (chevalier.), Edouard Taitbout de (1837). Three Voyages in the Black Sea to the Coast of Circassia: Including Descriptions of the Ports, and the Importance of Their Trade: with Sketches of the Manners, Customs, Religion ... (İngilizce). J. Murray. 22 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2025.
- ^ Longworth, John Augustus (1840). A Year Among the Circassians (İngilizce). Colburn. 22 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2025.
- ^ Bell, James Stanislaus (1840). Journal of a Residence in Circassia: During the Years 1837, 1838 and 1839 : in 2 Volumes (İngilizce). Moxon.
- ^ Jaimoukha, Amjad M. (1997). Kabardian-English Dictionary: Being a Literary Lexicon of East Circassian (İngilizce). Sanjalay Press.
- ^ Güsar, Dr. Vasfi (Eylül-Ekim 1960). "Yeni Kafkas" (PDF), 23 (47). s. 17. 23 Şubat 2025 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi29 Nisan 2025.
- ^ a b Pashtova, Madina (1 Ocak 2017). "Материалы II Международной научной конференции памяти М.И. Мижаева «Регионально-локальные традиции и формы идентичности черкесов Кавказа и диаспоры»". Вестник науки АРИГИ Т.М. Керашева. Специальный выпуск. 14 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi29 Nisan 2025.
- ^ a b Хамидович, Хотко Самир (2015). ГЛАВА 6. ЗЕМЛИ ЧЕРКЕСИИ. НАСЕЛЕННЫЕ ПУНКТЫ И ТОПОНИМИКА (PDF) (Rusça).
- ^ a b Özsaray, Yunus Emre (2012). Kafkas Toplumlarında Kurumlar: Sosyal ve Ekonomik Örgütlenme Biçimlerinde Değişim. s. 65-100. 24 Ekim 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2025.
- ^ a b Kushhabiev, Anzor (Eylül 2015). Osmanlı Belgelerine Göre 18. Yüzyılın Sonlarında Kuzey ve Batı Kafkasya’da Osmanlı Politikasının Bazı Yönleri. Topçu, Murat tarafından çevrildi. s. 95. 22 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2025.
- ^ a b "А.В.Потто, «Кавказская война», т.1 - БЕДСТВЕННЫЙ ПОХОД БИБИКОВА НА АНАПУ". vehi.net. Erişim tarihi: 3 Şubat 2025.
- ^ Yarlykapov, Akhmet (1 Ocak 2014). Ногайцы: XXI век. История. Язык. Культура. От истоков - к грядущему. s. 80. 14 Kasım 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2025.
- ^ Макси́дов, Анато́лий Ахме́дович (1998). Калибатовы: фамильная энциклопедия (Rusça). Nalçik.
- ^ a b В.Н, Ковешников (10 Kasım 2024). "Загадки названий: Калалы, Калаус, Калабатка". viktor-dnk.ru (Rusça). 3 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Şubat 2025.
- ^ Хотко, Самир (2014). "КАВКАЗСКАЯ ВОЙНА: УРОКИ ИСТОРИИ И СОВРЕМЕННОСТЬ". Майкоп: Материалы научной конференции, посвященной 150-летию окончания Кавказской войны25 Ekim 2023.
- ^ "Эволюция традиционной политической культуры западных адыгов в период Кавказской войны". Адыгэ Хэку (Rusça). 24 Ekim 2009. 31 Ocak 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ocak 2025.
- ^ Circassian Genealogy (5 Ağustos 2022), «Род Супако – Павший Во Имя Свободы»3 Şubat 2025
- ^ Güzar, Vasfi (1959). Yeni Kafkas (PDF). s. 13. 22 Şubat 2025 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ocak 2025.
- ^ Сивер, А.В. (2003). СОЦИАЛЬНОЕ УСТРОЙСТВО КАК ФАКТОР ЭТНИЧЕСКОЙ ИДЕНТИФИКАЦИИ АДЫГОВ-ШАПСУГОВ (Rusça). s. 23. 31 Ocak 2025 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
- ^ Aydemir, İzzet (1988). Kuzey Kafkasya'lıların Göç Tarihi (PDF). Ankara. s. 186. 25 Haziran 2025 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2025.