İlyas Kohen Paşa

İlyas Kohen Paşa
İlyas Kohen Paşa; איליאס כהן (Elias Cohen)
	İlyas Kohen Paşa'nın 1904 târihli portresi (59-60 yaşlarında iken)
Kişisel bilgiler
Doğum	1844; İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu
Ölüm	1915; (70-71 yaşlarında); Çanakkale, Osmanlı İmparatorluğu
Mesleği	Askerî doktor; Mâbeyinci; Dermatolog; Oftalmolog;
Askerî hizmeti
Bağlılığı	Osmanlı İmparatorluğu
Hizmet yılları	1873-1915; (kısa aralıklarla)
Rütbesi	Ferîk
Birimi	Osmanlı ordusu ve donanması
Çatışma/savaşları	1897 Osmanlı-Yunan Savaşı; I. Dünya Savaşı Çanakkale Savaşı (ölü); ;

İlyas Kohen Paşa veya doğum adıyla Elias Cohen^[1] (İbranice: איליאס כהן; d. 1844, İstanbul – ö. 1915, Çanakkale), Yahudi asıllı Osmanlı mâbeyinci, dermatolog, oftalmolog, saray hekimi ve Osmanlı ordusunda ile donanmasında ferîk idi. Osmanlı Devleti'ne yaklaşık 40 yıl hizmet veren Kohen, Çanakkale Savaşı'nda öldürüldü. General rütbesine sâhip olan ilk Osmanlı Yahudisidir.

Hayatı

Batı Avrupa'daki yaşamı

İlyas Kohen (Elias Cohen), 1844'te İstanbul'da tıp alanında pek çok tanınmış üyesi bulunan bir Sefarad Yahudisi ailesine doğdu. İlk öğrenimini, Kamondo ailesinin İstanbul'da kurduğu Yahudi cemaat okulunda tamamladı. 1861'de Haydarpaşa'daki Mekteb-i Tıbbiye-i Şahâne'ye kaydoldu ve 1867'de tıp doktoru sıfatıyla mezun oldu. 1868'de meslekî eğitimini ilerletmek için Almanya'ya göçtü. 1868-1871 arasında Berlin'de ikamet etti; burada Profesör Albrecht von Graefe'nin [en] asistanlığını yaptı ve Rudolf Virchow, Ludwig Traube [en] vs. gibi önemli hekimlerinin kliniklerinde çalıştı. Fransa-Prusya Savaşı'nın başlaması üzerine eğitimini sürdürmek için Viyana'ya geçti.^[2]

Osmanlı İmparatorluğu'ndaki yaşamı

Kohen, 1873'te İstanbul'a dönerek Mekteb-i Tıbbiye-i Şahâne'de profesör olarak görevlendirildi. Kısa süre sonra 3. Ordu'nun karargâhı olan Manastır'a oftalmolog (göz doktoru) ve baş cerrah sıfatıyla gönderildi. İstanbul'a çağrılmasının ardından Kasımpaşa'daki Bahriye Merkez Hastânesi'ne atandı ve binbaşı rütbesini kazandı. Olağanüstü bilgisi ve yüksek îtibarı, başkentteki nüfuzlu çevrelerde kıskançlığa yol açınca istifâya mecbur kaldı.^[2] Askerî hizmetten ayrıldıktan sonra Kohen, Sultan II. Abdülhamid'in hasta olan bir oğlunu tedâvi etmek üzere saraya çağrıldı. Tedâvisinin hızlı başarısı, sultanın dikkatini çekti ve kendisini saray hekimi olarak tâyin etti. Böylece Yıldız Sarayı'na serbestçe girip çıkabildi.^[3] İki yıl sonra general rütbesine yükseltilerek bu önemli mevkiye ulaşan ilk Osmanlı Yahudisi oldu. Ardından padişâhın özel hekimi olarak vazifelendirildi.^[2]

1885 olayları

İlyas Kohen Paşa, din kardeşlerinin refahına her zaman büyük önem vererek bu konudaki hassâsiyetini defalarca gösterdi. 1885'te bir kan iftirâsı üzerine, İstanbul'un kalabalık bir semti olan Kadıköy'deki Rum ve Ermeni nüfus, Yahudilere karşı katliam tehdidinde bulundu. Olaylar sırasında birkaç Yahudi öldürüldü. Durum ciddiyet kazanınca İlyas Paşa, Sultan Abdülhamid'in yetkisiyle hareket ederek dindaşlarını korumak için devreye girdi. Ayaklanmayı bastırmak üzere sıkı tedbirler alındı ve suçlular ağır cezalara çarptırıldı.^[2] Aynı sene İlyas Paşa, Alliance Israélite Universelle'nin kuruluşunun 25. yıl dönümü münasebetiyle İstanbul'da düzenlenen törenlere katılmadı. Bu kararının sebebi, teşkilâtın Mâverâ-i Ürdün'ü de içine alan büyük bir Yahudi devleti fikrini savunmasıydı. Padişâhın aşırı derecede tedbirli tavrını göz önünde bulundurarak, bu kuruluşla mesâfeli durmayı tercih etti.^[4] 1888'de İstanbul Tıp Fakültesi'nde dermatoloji profesörü olarak atandı.^[2]

1890 İstanbul yangını

1890'da İstanbul'da çıkan bir yangın, Haydarpaşa'daki 200 Yahudi ailesini uygun bir ibadethâneden mahrum bıraktı. Havra inşâ etmek için hazırlıklar başlayınca, bölgedeki Rum cemaati arazî üzerinde hak iddiâ ederek kanlı bir çatışma tehdidiyle karşı çıktı. İlyas Kohen Paşa, meseleyi Sultan Abdülhamid'e iletti; Sultan, yakındaki Selîmiye Kışlası'ndan asker göndererek direniş gösteren Rumları etkisiz hâle getirdi. Hemdat İsrael Sinagogu (İsrailoğullarının Merhameti) inşâsı, 11 Mart 1896 târihli bir fermânla resmen onaylandı. "Hemdat" ismi, İbrânice'de "Hamid" ile aynı kökten gelerek, Sultan'a duyulan minnettarlığı ifâde etmek üzere seçildi.^[4]

Son yılları

1900'e gelindiğinde, İlyas Paşa bu zamana kadar pek çok yabancı ülkeden nişanlar almıştı. Osmanlı Devleti'nden de Mecîdiye ve Osmâniye Nişanları; İmtiyaz, Liyâkat ve Yunan Harbi Madalyaları gibi çeşitli taltiflere nail oldu.^[2] Mâbeyinci işlevinde bulundu.^[5]

Birinci Dünya Savaşı'na giden yolda askerlerin yardımına her vakit koşan İlyas Kohen Paşa, Çanakkale gibi kritik bir cephede düşmanlarla mücâdele etti. Kimi kaynaklara göre 1915'te 70-71 yaşlarında Çanakkale'de bir çatışmada öldürülmüş ise, ölümüne dâir somut bir bilgi bulunmamaktadır.^[6]

Özel hayatı

İlyas Kohen Paşa'nın dört çocuğu vardı. Yabancı dillerde Ladino, İspanyolca ve Fransızca konuşabiliyordu; çocukları ise Fransızca ve İngilizce.^[7]

Kaynakça

^ Çıkar, Jutta R. M. (2004). Ruth Bartholomä; Mustafa Çıkar (Ed.). Türkischer Biographischer Index. Münih: K. G. Saur Verlag. s. 237. ISBN 9783110965773.
^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f Singer, Isidore; Franco, M. (1906). "Cohen, Elias (better known as Elias Pasha)". Yahudi Ansiklopedisi. New York City: Funk & Wagnalls.
^ Ekrem Çakıroğlu, (Ed.) (1999). "Kohen, Eliyas (İlyas)". Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi. 2. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. s. 32. ISBN 9789750800733.
^ ^a ^b Kohen, Elli (2010). The Kohens Del de Campavias: A Family's Sweet and Sour Story in Ottoman and Republican Turkey. İstanbul – Piscataway: Isis Press – Gorgias Press. s. 34. ISBN 978-1-61719-083-4. 4 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ağustos 2025.
^ Galanti, Avram (1947). Türkler ve Yahudiler: Tarihî, Siyasî Tetkik (PDF) (2 bas.). İstanbul: Tan Matbaası. s. 131.
^ Elmas, Merve (2020). I. Cihan Harbi'nde Osmanlı Devleti Üzerinde Yahudi Etkisi (Y.L. tez). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi. s. 50.
^ Pulido, Ángel (1904). Los Israelitas Españoles y el Idioma Castellano. Madrid: Sucesores de Rivadeneyra. ss. 49, 198. 20 Mart 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2025.

[1] Çıkar, Jutta R. M. (2004). Ruth Bartholomä; Mustafa Çıkar (Ed.). Türkischer Biographischer Index. Münih: K. G. Saur Verlag. s. 237. ISBN 9783110965773.

[JE,_1906-2] ^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f Singer, Isidore; Franco, M. (1906). "Cohen, Elias (better known as Elias Pasha)". Yahudi Ansiklopedisi. New York City: Funk & Wagnalls.

[3] Ekrem Çakıroğlu, (Ed.) (1999). "Kohen, Eliyas (İlyas)". Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi. 2. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. s. 32. ISBN 9789750800733.

[Kohen,_2010-4] Kohen, Elli (2010). The Kohens Del de Campavias: A Family's Sweet and Sour Story in Ottoman and Republican Turkey. İstanbul – Piscataway: Isis Press – Gorgias Press. s. 34. ISBN 978-1-61719-083-4. 4 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ağustos 2025.

[5] Galanti, Avram (1947). Türkler ve Yahudiler: Tarihî, Siyasî Tetkik (PDF) (2 bas.). İstanbul: Tan Matbaası. s. 131.

[6] Elmas, Merve (2020). I. Cihan Harbi'nde Osmanlı Devleti Üzerinde Yahudi Etkisi (Y.L. tez). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi. s. 50.

[7] Pulido, Ángel (1904). Los Israelitas Españoles y el Idioma Castellano. Madrid: Sucesores de Rivadeneyra. ss. 49, 198. 20 Mart 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2025.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]