Zazalar
 Zazaların dağılımı | |
| Önemli nüfusa sahip bölgeler | |
|---|---|
 Türkiye | 2.000.000-3.000.000[1][2][3][4] |
 Almanya | 300.000[3] |
| Diller | |
| Din | |
| İlgili etnik gruplar | |
| Diğer İran halkları (özellikle Talışlar, Mâzenderanlılar ve Gilekler) | |
Zazalar, Hint-Avrupa dil ailesine bağlı bir dil olan Zazaca konuşup Türkiye'nin çoğunlukla Doğu Anadolu Bölgesi'nde Bingöl, Elazığ, Erzincan, Bitlis ve Tunceli; Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde ise Diyarbakır, Adıyaman, Şanlıurfa illerinin belirli bölgelerinde yaşayan İranî bir halktır.[5][6][7] Yaklaşık 2-3 milyon[8][9] nüfusa sahip olan Zazalar; Türkler, Kürtler ve Araplardan sonra sayısal olarak Türkiye'deki dördüncü en büyük etnik grubu oluşturmaktadır.[10][11][12]
12 Eylül Darbesi'nin ardından Zazalar dâhil birçok entelektüel azınlık, Türkiye'den Avrupa, Avustralya ve ABD'ye göç etmiştir. Zaza diasporasının en büyük kısmı Avrupa'da, ağırlıklı olarak Almanya'da bulunmaktadır.[13][14] Dinî açıdan günümüzde Müslümanlığı benimseyen Zazalar, Sünni ve Alevi olmak üzere iki kesime ayrılmıştır. Zazalar, İran halkları ve İranî diller ile kültür ve dil bakımından çeşitli benzerlikleri barındırırlar.[15]
Tarih
[değiştir | kaynağı değiştir]Köken
[değiştir | kaynağı değiştir]Zazaların kökenine ilişkin birkaç teori bulunmaktadır. Zazalar ile ilişkilendirilen Part İmparatorluğu, Sasaniler'den önce İran'ı yöneten Kuzeydoğu İran orijinli bir halk olup Gernot Ludwig Windfuhr onların dillerinin Zaza diline çok yakın olduğunu belirtmektedir. İranlı tarihçi Kaveh Farrokh da Zazalarla Partların güçlü bağı olduğuna işaret etmektedir.[16][17] Alman dil bilimci Jost Gippert de benzer biçimde Zaza dili ile Part İmparatorluğu'nun resmi dili olan Partça arasında çok yakın ilişki olduğunu belirtmektedir.[18]
Zazaların kökenine dair en önemli teori, Zazaların aslen Deylem bölgesinden gelen Deylemliler olduklarıdır. Zaza dili üzerine yapılan ilk modern çalışmalardan bu yana, bu teori birçok farklı bilim insanı tarafından desteklenmiştir.[19] Bu teoriye göre, Zazalar diğer topluluklarla birlikte Hazar Denizi'nin güney kıyılarından Anadolu'ya göç etmiştir.[3][20] Zazacanın bir adlandırması olan Dimlī sözcüğünün etimolojisi, dil benzerlikleri ve tarihi kayıtlar Zazaların Deylem kökenli oldukları hususunda delil olarak sunulmaktadır. Deylem teorisi teorisyenleri, Zazaların Deylem bölgesinden Anadolu'ya göçünün MS 10. ila 12. yüzyıllar arasında gerçekleştiğini ifade etmektedir.[3][21][22] Bu yüzyıllarda gerçekleşen Deylem genişlemesi sırasında, Zazalar ve diğer Deylemli grupların batıya doğru, bugünkü yerleşim yerlerine göç etmiş oldukları düşünülmektedir.[23][24] Nitekim Deylem genişlemesi sırasında Deylemliler Hazar kıyılarının çok ötesine, kuzeybatıda Azerbaycan ötelerine, Anadolu'ya kadar ulaşmıştır.[25][26] Deylem teorisi, Friedrich Carl Andreas, Oskar Mann, Karl Hadank, Ely Bannister Soane, Artur Christensen, William Burley Lockwood, Richard N. Frye, Jos. Schrijnen,[27] Vladimir Minorski, Ehsan Yarshater, David. N. Mackenzie, Gernot Ludwig Windfuhr, Ferdinand Hennerbichler, William Burley Lockwood, Clifford Edmund Bosworth,[28] Garnik Asatrian ve Victoria Arakelova[29] gibi Zaza dili ya da Zazalar üzerine çalışmalarda bulunan akademisyenler tarafından desteklenmiştir ve Zaza dilinin ilk araştırmacılarından bu yana Zazaların ve dillerinin kökeniyle ilgili en popüler tez olmuştur.[20][30] Zazaların bir diğer yaygın adlandırması olan Dımli veya Dımıli[31][32] şeklindeki adlandırmalara ilişkin Zaza dili üzerine araştırmalar yapan dil bilimci ve araştırmacılar, Zaza dilinin Hazar Denizi'nin güneyinde yer alan tarihî Deylem bölgesinde bugün konuşulmakta olan Tatça, Talışça, Sengserce, Simnanca, Gilekçe gibi dil ve lehçeler ile yakınlığına[33] da bağlı olarak Dımıli sözcüğünün Deylem bölgesi ve Deylemliler ile bağlantılı (Dımıli -> Dailami) olduğunu belirtmiştir.[34][20][35] Bu teorinin dayanaklarından biri tarihi Deylem bölgesinde ve çevresinde bugün halen konuşulmakta olan Tatça, Talışça, Gilekçe, Sengserce, Simnanca ve Mâzenderanca gibi dil ve lehçelerin Zaza diline en yakın diller olmasıdır.[36] Aynı zamanda Zaza dilinin Hazar denizinin güneyindeki tarihi Parthia bölgesinde doğmuş Partça ile güçlü dil benzerliği de Hazar bölgesi kökenini desteklemektedir.[37] Encyclopædia Iranica'ya göre de Dimlī veya Dīmla sözcüğü etimolojik olarak Kuzey İran'daki Deylem bölgesinin adından türemiştir ve bu adlandırma Ermeni tarihi kayıtlarında delmik, dlmik olarak geçmektedir ki bu da Orta İran dilinde Deylemlli anlamına gelen *dēlmīk sözcüğünden türemiştir.[3] Behustin Kitabeleri'nde Deylemlilerin konuştukları dil için "Zuzu" denmiştir.[38][39]
Bir diğer teori olan Anadolu teorisine göre, Zazaların kökeni halihazırda yerleşik oldukları Anadolu'nun doğusudur. Bu teoriye göre Zazalar Anadolu'nun doğu bölgelerinde yaşamaktayken Orta Çağ'da, daha güneyden Anadolu'ya doğru göç eden göçebe Kürtler tarafından diğer Doğu Anadolu halklarıyla birlikte daha kuzeye itilmiştir.[40] Kürt göçünden sonra Doğu Anadolu'da yerleşik bazı topluluklar Kürtlerle kaynaşmışken, Zazalar ve Ermeniler asimilasyona direnç göstermiştir.[41] Bu teorinin dayanaklarından biri Zazaların Deylem bölgesinden göçünün henüz kanıtlanmamış olmasıdır. Bir diğer dayanak ise Zazaların, Kürtlerin aksine, göçebelik geçmişlerinin olmaması ve göçebe hayat tarzına sahip olmamalarıdır. Eski çağlardan bu yana Doğu Anadolu'da yerleşik olan Ermenilerin ve Zazaların sözlü gelenek ürünlerinde birbirlerine yer vermeleri ve dil etkileşimi bu teorinin bir diğer dayanağıdır.[42] Zazaca üzerine çalışan Alman dilbilimci Jost Gippert de Zaza dili ve Ermeni dili arasındaki etkileşiminin "zamansal bir derinlik" gerektirdiğini vurgulamıştır.[43] Gippert aynı zamanda Zaza dilinin Antik Çağ'da Part İmparatorluğu döneminde imparatorluğun doğu sınırlarından Doğu Anadolu'ya kadar konuşulmakta olan yerleşik İran diyalektlerden biri olabileceği ve dolayısıyla Zazaların herhangi bir yerden göç etmeyip eski çağlardan bu yana halihazırda yerleşik oldukları bölgede yaşıyor olabilecekleri olasılığına dikkat çekmektedir.[44] Nitekim Zazaların bugün yaşamakta oldukları bölgeler Part İmparatorluğu'nun batı sınırlarıyla örtüşmektedir. Büyük Jüstinyen dönemi Bizans tarihçisi Agathias (MS 536-582) de kroniklerinin üçüncü kitabında Dicle nehri yakasında yaşan ve Sasani ordusunda savaşan Dilimnites halkından (Dimli) bahsetmektedir[45] ve bu bölge hem Zazaların bugünkü yerleşim alanlarıyla hem de Part İmparatorluğu'nun batı sınırıyla örtüşmektedir. Pers kralı Büyük Darius döneminde yazılmış Behistun Yazıtları'nda (M.Ö. 6. yüzyıl, tahminen 520) Zazaların bugünkü yerleşim alanlarıyla örtüşen yukarı Fırat havzasının “Zāzāna” şeklinde adlandırılması da Anadolu teorisini desteklemektedir.[46] Dil bilimci David Neil MacKenzie de Zazaların İran Hazar'ı (Deylem) kökenli olup, küçük ve izole bir topluluk olarak varlık sürdürdüklerini ancak Kürtlerin yerleşik olduğu bölgenin batısına, yani halihazırda yerleşik oldukları bölgeye risksiz geçmiş olma olasılıklarının karmaşık olduğuna işaret etmektedir. MacKenzie'ye göre Zazalar, Anadolu'da yaşamakta iken, daha güneyden Anadolu içlerine ilerleyen Kürtler tarafından Anadolu'nun doğusundan, halihazırda yaşamakta oldukları yerlere itilmiştir.[47]
Bazı araştırmacılara göre ise Zaza sözcüğü Sasa veya Sasan (Sasani) sözcüğünden türemiştir.[48][40] Bu noktada Zaza dilinin Sasanilerin diline yakın olduğu, Zazaların Sasani imparatorluğunun, dillerinin ise Sasani Farsçasının ardılı olarak kabul edilmektedir.[40][48] Sasani görüşüne göre, İran Arap istilasına uğradıktan Sasani soyluları doğu ve batı olmak üzere iki yöne kaçmıştır. Doğu yönüne gidenler ikiye ayrılıp bir kısmı kuzeye diğer kısmı daha güneye (ör. Arap istilası sonucu İran'dan kaçan Parsiler) yönelirken batı yönüne giden Sasani soyluları Zazaların bugünkü yerleşim yerlerine, Doğu Anadolu dağlarına sığınmıştır ve Zazalar Arap İstilası sonucu Anadolu'ya sığınan Sasani soylularının devamıdır.[40][49]
Etimoloji
[değiştir | kaynağı değiştir]Zazaların kendilerini adlandırdığı Zaza sözcüğünün[46][50] tespit edildiği birçok tarihî kaynak bulunmaktadır. Zaza tanımına, coğrafi bir tanımlama olarak ilk kez Pers kralı Büyük Darius döneminde Farsça, Elamca ve Babilce yazılmış Behistun Yazıtları'nda (M.Ö. 6. yüzyıl, tahminen 520) rastlanmaktadır. Bu yazıtlarda yukarı Fırat havzası “Zāzāna” şeklinde adlandırılmaktadır.[46] Bu bölge Zazaların bugünde yaşamakta oldukları coğrafi bölgeye tekabül etmektedir. Orta Çağ seyyahı Marco Polo'nun yol haritasında ise Musul-Erzincan-Erzurum dar üçgeni içinde kalan bölgeye "Zorzanie/Zarzania" dendiği ancak bu bölge sınırının Hazar Denizi'ne kadar dayandığı vurgulanmaktadır. Bu bölge de Zazaların şu anda yaşadıkları coğrafi bölge ile uyumludur. Sümer tapınak ve tanrıçalarından birinin ortak ismi olarak "Ninni-Zaza" veya "İnnana-Zaza" da sözcük olarak Zaza'nın yer aldığı bir diğer kaynaktır. Eski yer isimleri arasında, Zaza-Buha'nın (MÖ.880) Elâzığ'ın Maden yöresinde Mihrap ve Kervançemen dağları eteklerinde bir yer olduğu tarif edilmektedir.[51] Zaza adının geçtiği kaynaklardan bir diğeri de Orta Çağ döneminde, 1329-1330 tarihleri arasına ait bir Kureyş şeceresidir. Yazılı bir deri doküman olan şecerede sıralanmış birkaç Zaza aşiret adı geçmektedir ve Zaza aşiretine mensup olarak kaydedilmiş bir imza, Tālib Mullā Benī min, qebile Zāzā طالب ملا بنی من قبلة زازا "Zaza kabilesinden talip Mollā Beni" şeklinde yer almaktadır.[52][53] Yine milattan önce 2. yüzyılda Yakın Doğu'da yaşayan bir mimarın soyadının "Zazai" olduğu bazı kaynaklarda kaydedilmiştir.[54] Büyük Jüstinyen dönemi Bizans tarihçisi Agathias (MS 536-582), kroniklerinin üçüncü kitabında Dicle nehri yakasında yaşan, Sasani ordusunda savaşan Dilimnites halkından (Dimli) bahsetmektedir[45] ve bu bölge Zazaların şu anda yaşamakta oldukları bölgeyle uyumludur. 18. yüzyılda Ermeni kronikçi Divriğili Hagop Küçük Kronikler (1737–1783) adlı eserinde Elâzığ bölgesinden Sivas bölgesindeki eşkıyalarla savaşmak için gelen Zazalardan söz etmektedir.[55] Yine 18. yüzyıla ait bir Anadolu haritasında, günümüzde de Zazaların bulunduğu Sivas dolaylarında bir bölge "Zaza" olarak ifade edilmiştir.[56]
Dil
[değiştir | kaynağı değiştir]
Zazaların dili Zazaca olmakla birlikte Zaza dili dilbilimsel olarak Hint-Avrupa dil ailesinin İran dilleri grubunun Kuzeybatı İran dilleri koluna bağlı bir dildir.[58][59] Zaza dili bu kolda Talışça, Tatça, ölü bir İran dili olan Eski Azerice ve Hazar Denizi kıyılarında konuşulan Sengserce, Simnanca, Gilekçe gibi Kuzeybatı İran dilleri ile yakınlık arz edip bu dillerle birlikte Kuzeybatı İran dilleri içinde bir alt dil kuşağı oluşturmaktadır.[60][61] Tarihsel gelişimi (diachronic) açısından Zaza dili kadim (antik) İran dillerinin birçok eski (arkaik) özelliğini bugüne kadar korumuştur[62][63][64] ve bu bakımdan Zaza dili, eski İrani dil özelliklerini günümüze kadar muhafaza edebilmiş en arkaik (eski) Kuzeybatı İran dillerinden biridir.[65][66][67] Dil aynı zamanda yakın ilişkili Tatça, Simnanca, Sengserce gibi diğer Kuzeybatı İran dilleri gibi eril-dişil ayrımına dayalı ikili gramatik cinsiyet sistemine sahiptir ve bu gramatik cinsiyet sistemi dilin tüm morfolojisinde görülmektedir.[68] Zaza dilinde Farsça ve İngilizce gibi Hint-Avrupa dillerinde de olan "perfect tense" yani tamamlanmış zaman olarak da tanımlanabilen zaman da bulunmaktadır.[69] Bunun dışında, Zaza dili, dil yapısı bakımından Sasani İmparatorluğu'nun yazı dili olan Orta Farsça, kuzey İran'da kurulmuş Part İmparatorluğu'nun resmî dili Partça ve Kuşan ve Eftalit imparatorluklarının resmi dili Baktarça ile önemli ölçüde benzerlik göstermektedir.[70][71][72]
Bunların yanı sıra Zazalar arasında çift dillilik veya çok dillilik görülebilir. Yaşadıkları veya göç ettikleri coğrafyanın siyasi ve demografik koşullarına göre Türkçe, Kürtçe ve Arapça gibi diller de konuşulur.
Din
[değiştir | kaynağı değiştir]Zazaların dini ağırlıklı olarak İslâm'dır. Mezhep yoğunluğu ise Sünnilik ve Alevilik'tir. Sünni kesim içerisinde kalan Zazaların bir kısmı Hanefi bir kısmı da Şafii'dir. Sünni kesim içerisinde kalan Zazalar Elâzığ, Bingöl, Diyarbakır, Adıyaman, Şanlıurfa, Malatya, Bitlis, Batman illerinin belirli bölgeleri ve ilçeleri ile Aksaray bölgesinde yaşamaktadır. Alevi Zazalar ise Sivas, Zara, Kangal, Ulaş, Divriği ilçelerinden Varto-Hınıs, Tunceli, Gümüşhane, Erzincan, Erzurum, Kars ve kısmen Bingöl yöresine kadar uzanan bölgede, ayrıca Kayseri'nin Sarız ilçesinde yaşamaktadır. Özellikle Alevi-Sünni ve Hanefi-Şafii farklılığı Zaza dilinde ve Zazalarda önemli şive ve kültür farklılığını da beraberinde getirmiştir.[73][74][75] Zaza dilinin güney ve merkez lehçeleri ve ağızları Sünni Zazalar; kuzey lehçesi ve ağızları ise Alevi Zazalar tarafından konuşulmaktadır.[76]
Kültür
[değiştir | kaynağı değiştir]Zazalar diğer İrani halklarla dil ve kültür bağlamında birçok ortak özellik paylaşırlar. Söz konusu bu İrani halkların dilleri aynı kökten gelmektedir ve birçok ortak sözcük barındırmaktadırlar. Sözcüklerin kökleri büyük oranda aynıdır; renklerin, sayıların, bitkilerin adlandırılmasında benzer ortak sözcükler kullanılmaktadır. Kılık-kıyafet, halk masalları, gelenek-görenekler, dini inançlar, bayramlar pek çok noktada ortak özellikler taşımaktadırlar. Zazalar geçmişte bütün İrani halklarda olduğu gibi irili ufaklı çok sayıda aşiretlere bölünmüştür fakat günümüzde aşiret yapısı ve kuralları hemen hemen yok olmuştur. Zazalar tarihsel olarak kırsal ve feodal bir hayat sürmüşler, tarım ve hayvancılıkla uğraşmıştır. Bu noktada Zazaların yaşadıkları Anadolu Yarımadası'nın doğusu tarih boyunca farklı birçok halkın yaşadığı ve farklı devletlerin hüküm sürdüğü bir coğrafya olmuştur. Bu durum ve yaşadıkları coğrafyanın kültürel kesişimselliği nedeniyle Zazalar Anadolu'nun doğu ve güneyinde yaşayan diğer komşu halklar olan Türkler, Türkmenler, Ermeniler, Araplar ve Kürtler gibi farklı halklarla tarihsel olarak sürekli kültürel etkileşim içinde olmuştur. Nitekim söz konusu kültürel etkileşim ortaya çıkardığı kültürel yakınlığın yanı sıra Zaza dilinin komşu diller ile birçok sözcük alışverişinde bulunmasına neden olmuştur.[77]
Giyim
[değiştir | kaynağı değiştir]Elâzığ, Tunceli taraflarında bazı köylerde kadınlar şalvar, başlarında leçeg veya puşi, bellerine şal veya kuşak giyerler. Erkekler de takım şalvar, başlarına köşeli şapka, puşi veya desmal giyer ve bellerine de kuşak bağlarlar. Bingöl bölgesinde ise erkekler külah genelde dini inanç amaçlı olarak kullanılmakta, kadınlar ise çarşaf ve şalvar gitmektedir.
Folklor
[değiştir | kaynağı değiştir]Qeraçor, Devzer, Çepki, Fadiki, Wışke, Kılaçep ve Bingöl geneli kartal oyunu gibi düğün oyunlarıdır.
Mutfak
[değiştir | kaynağı değiştir]Babıko, bıcık, zervet, keşka, helisa, malez, patila, pêsare, şir, bıcıka qatqatın, çhebelek, dogma, serun, totur aw, mawsta, çırvila gibi genelde hamur ürünü yemeklerdir.
Bayramlar ve özel günler
[değiştir | kaynağı değiştir]Zazaların, Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı gibi komşu halklarla ortak kutlanan bazı bayram ve özel günler dışında, kendilerini komşu halklardan ayıran, kendilerine özgü bayramları, kutlamaları ve özel günleri vardır. Zazaların kendilerine özgü kutlamaları ve özel günlerinin bazıları Gağand, Newe Marti, Kormışkan, Hewtemal, Qereçarseme/Karaçarşamba ve Serra Newe'dir.[78][79][80] Gağand ve Serra Newe Zazaların yeni yıl bayramlarıdır. Kormışkan ve Hawtemal ise Zazaların bahar bayramlarıdır.[79] Bu kutlama ve özel günlerden bazıları Zazaların tamamı tarafından kutlanırken bazıları mezhep farklılıklarına bağlı olarak Sünni ya da Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır.[79] Zazalar tarafından kutlanan bazı bayram ve özel günler şu şekildedir:
- Roşanê Remezani (Ramazan Bayramı): Hem Sünni hem Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır.
- Roşanê Qurbani (Kurban Bayramı): Hem Sünni hem Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır.
- Kormışkan Bayramı: Bahar bayramı olarak (Çermik ve Siverek Yöresi) son zamanlarda hem Sünni hem Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır. Mart ayında Nevruz'a denk gelmektedir.
- Hawtemal Bayramı: Bahar bayramı olarak Tunceli yöresinde, Mart ayında, Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır. Kendi içinde ikiye ayrılmaktadır:
- Hawtemalo pil (Büyük Hawtemal)
- Hawtemalo qıc (Küçük Hawtemal)
- Qereçarseme/Karaçarşamba: Bahar bayramı olarak yine Mart ayında Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır..
- Newê Marti (Mart dokuzu): Nevruz, 22 Mart'a denk gelir, normal Nevruz'dan bir gün sonradır. Alevi Zazalar tarafından kutlanır.
- Gağand ve Serra Newe (Yeni yıl bayramları): Gağand, daha çok Tunceli-Koçgiri-Varto yörelerinde yılbaşı kutlaması olarak 13 Ocak'a yakın tarihlerde kutlanmaktadır. Bu bayramda Rumi takvim esas alınmaktadır. Tunceli'de Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır. Serra Newa ise Sünni Zazalar arasında yeni yıl bayramı olarak kutlanmakta iken bugün büyük ölçüde yok olmuştur.
- Rocê Xızıri (Hızır orucu): Alevi Zazalar tarafından her yıl Şubat ayının ikinci haftasında 3 gün oruç tutulmaktadır.
- Rocê İmamu (Muharrem Orucu): Alevi Zazalar ve genel olarak diğer (Türkmen, Kürt) Aleviler tarafından da tutulmaktadır. Alevilik'te çok önemli bir yeri vardır.
Coğrafi dağılım
[değiştir | kaynağı değiştir]Bazı yazar ve araştırmacılar, "Zaza" adının tarihî Zawzan bölgesi ile ilgili olabileceğini belirtmektedir. Kimi kaynaklarda bu isim "Zevezan", "Zuzaniye", "Zevazaniye" veya "Zavzan" biçiminde de yazılmaktadır. İbn al-Athir ve İbnü'l-Esir'e (1160-1234) göre ise 'Zawzan', "Musul'dan, Ahlat yakınlarına kadar uzanıyor, Azerbaycan tarafından da Selmas'a kavuşuyordu."[81][82] 10. yy. da Van Gölünün, güney kısmına tekabül eden coğrafyaya bir dönem "Zawzan" denmiştir.[83] Bu coğrafi adlara MS 10. ve 13. yüzyıl arasında El Mesudi, İbn Miskawaihi, Yakut ve başkalarında da rastlarız. 13. yüzyılda henüz kullanılan bir addı. Zaza kökü korunursa bu ad Zazavan olarak düşünülmelidir. 13. yüzyıl coğrafyacılarından Yakut, 1225'te yazdığı "Mu'jam-ul-Buldan (ii, 957)" adlı eserinde Zawazan'ı "Ermenistan dağları, Khilat (Ahlat, SC), Azerbaycan, Diyarbekir ve Musul arasında yer alan geniş bir eyalet olarak tarif eder." [84]
Behustin yazıtlarında Zazana adında geçen bölge için Bingöl Üniversitesinde 2011 yılında yapılan Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumun'da Zazana Hakkında: "Taş yazıtının 20. Şiiri'nin hemen başında 'Zazana' diye bir yerin adı geçmektedir. Bu eski Farsça yazıtta, Zazana yukarı Fırat Havzası bölgesi olarak tanımlamak için kullanmaktadır. Bu bölge günümüzde Zaza Halkı'nın yaşadığı yerleşke alanlarıdır." denmiştir.[85] Zaza ve Dımıli/Dımli'nin dışında bölgelere göre kendilerini Dılmıc, Kırd, Kırmanc, Şarê Ma, Ma, Elewi olarak adlandıran Zazalar da bulunmaktadır.[86] Bu noktada Dımıli ve Zaza'nın dışında Zaza dilinin kuzey lehçesini konuşan Alevi Zazalar[87] tarafından kullanılan Kırmanc, Ma, Şarê Ma, Elewi ve Zaza dilinin merkez lehçesinin konuşulduğu bazı bölgelerde Zaza ile birlikte sınırlı şekilde kullanılan Kırd diğer adlandırmalardır.[88]
Zazaistan bölgesel konseptini ilk defa ortaya atan isim Ebubekir Pamukçu olmuştur. 1991 yılında İsveç'te Ebubekir Pamukçu tarafından yayımlanan Raya Zazaistani (Zazaistan Yolu) Dergisi ilk kez 'Zazaistan' teriminin kullanılmış olduğu dergidir.[89] Zazaistan, Doğu Anadolu ile Güneydoğu Anadolu bölgelerinin bir kısmını oluşturan ve Zaza halkının yaşadığı coğrafi bölgedir. Zazaistan, Erzincan, Elâzığ, Tunceli'nin tamamını, Şanlıurfa, Malatya, Sivas, Bitlis, Bingöl, Erzurum, Diyarbakır, Muş'un bir kısmını kapsar.[90]
Konuyla ilgili yayınlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Asatrian, Garnik (1995), "DIMLĪ", Encyclopædia Iranica, VI (5), ss. 405–4117 June 2020
- I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu (2011) 11 Nisan 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu (2012) 7 Haziran 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Werner, Eberhard (2017), Rivers and Mountains: A Historical, Applied Anthropological and Linguistical Study of the Zaza People of Turkey Including an Introduction to Applied Cultural Anthropology, Nuremberg: Verlag Fur Theologie Und Religionswissenschaft, ISBN 978-3957760654
- Bozbuğa, Rasim (2019), Kimlikleşme kavşağında Zaza kimliği ve Zaza hareketi [Zaza Identity and Zaza Movement at Crossroads of Identity Formation], Ankara: Gazi Üniversitesi
- Arakelova, Victoria (1999), "The Zaza People as a New Ethno-Political Factor in the Region", Iran & the Caucasus, 3/4, ss. 397–408, doi:10.1163/157338499X00335, ISSN 1573-384X, JSTOR 4030804
- 38 ra Jü Pelge, Dr. H. Çağlayan, Tij Yayınları
- Arslan, İlyas. 2016. Verbfunktionalität und Ergativität in der Zaza-Sprache 2 Aralık 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Dissertation, Universität Düsseldorf.
- Andrews, Peter Alford (1989), Ethnic Groups in the Republic of Turkey, Wiesbaden: Reichert Verlag
- *Paul, Ludwig (2009), "Zazaki", Windfuhr, Gernot (Ed.), The Iranian Languages, New York: Routledge, ISBN 978-0-7007-1131-4
- Paul, Ludwig (1998), "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF), Iran Chamber, Open PublishingOctober 28, 2025
- Belge ve Tanıklarıyla Dersim Direnişleri, M. Kalman, Nujen Yayınlar
- Blau, Gurani et Zaza in R. Schmitt, ed., Compendium Linguarum Iranicarum, Wiesbaden, 1989, 3-88226-413-6, pp. 336–40 (About Daylamite origin of Zaza-Guranis)
- Dersim, Jandarma Umum Komutanlığı'nın Raporu, Kaynak Yayınları
- Dersim Tarihi, Ali Kaya, Can Yayınları
- Dersim’de etnik kimlik Gülsün Fırat, “Herkesin bildiği sır: Dersim" adlı kitapta, İletişim Yay., 2010
- Dersim Yazıları, Sait Çiya, Tij Yayınları
- Dersim Zaza Ayaklanmasının Tarihsel Kökenleri, Ebubekir Pamukçu, Yön Yayıncılık
- Dersim-Zaza Tarihi, Seyfi Cengiz
- Die Rolle des Bildungswesens beim Demokratisierungsprozeß in der Türkei unter besonderer Berücksichtigung der Dimili (Kirmanc-, Zaza-) Ethnizität, Kahraman Gündüzkanat. LIT-Verlag, Münster, 1997
- Die Schwäche der Türkischen Arbeiterbewegung im Kontext der nationalen Bewegung (1908-1945), Hüseyin Çağlayan, Frankfurt, 1995
- Die Rolle des Bildungswesens beim Demokratisierungsprozeß in der Türkei unter besonderer Berücksichtigung der Dimili (Kirmanc-, Zaza-) Ethnizität, Kahraman Gündüzkanat. LIT-Verlag, Münster, 1997
- Faruk İremet, "Zonê Ma Zazaki" (Dilimiz Zazaca), (Our language Zaza), Stockholm 1996, ''İremet Yayınları''
- İranice Ansiklopedisi Zaza (Dımli)
- Kulê 38i, Munzur Çem, Peri Yayınları
- Kürt Aşiretleri Üzerine Sosoyolojik Tetkikler, Ziya Gökalp, Sosyal Yayınlar, Îstanbul 1992
- Kürtlük, Türklük, Alevilik, Etnik ve Dinsel Kimlik Mücadeleleri, Prof. Dr. Martin von Bruinessen, İstanbul 1999.
- Malmîsanij, K. (1996). Kırmanc, Dımıli veya Zaza Kürtleri. Deng Yayınları, İstanbul.
- Türk Toplumunda Zazalar ve Kürtler, Prof. Orhan Türkdoğan, Timaş Yayınları
- Türkiye'de Etnik Topluluklar, Peter Alford Andrews, tümzamanlar yay.
- Türkiye'nin Etnik Yapısı, Ali Tayyar Önder, Fark Yayınları
- Zazalar ve Kızılbaşlar, Nazmi Sevgen, Kalan Yayınları
- Zaza Kürtler, Mehmed S. Kaya, Çevirenler: K.Ataş, M.S.Akgönül, Rupel Basım Yayın, İstanbul 2014
- Zazalar Üzerine Sosyolojik Tetkikler, H. Reşit Tankut, Kalan Yayınları
- Zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik, Ercan Çağlayan, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2016.
- Zazalar: Tarihi, Kültürel ve Sosyal Yapı, Serdar Karabulut, İzmit: Altınkalem Yayınları 2013
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Andrews (1989), s. 221.
- ^ Paul (2009), s. 545.
- ^ a b c d e Asatrian (1995).
- ^ Duus (EDT) Extra, D. (Durk) Gorter, Guus Extra, The Other Languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives, Multilingual Matters (2001). ISBN 1-85359-509-8. p. 415. Cites two estimates of Zaza-speakers in Turkey, 1,000,000 and 2,000,000, respectively. Accessed online 21 Ekim 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. at Google book search.
- ^ Asatrian, Garnik (1995), "DIMLĪ", Encyclopædia Iranica, VI (5), ss. 405–411.7 June 2020
- ^ Ergül, Emre. "Tarihin İzinde: Zazalar". Atlas. 16 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2020.
- ^ "Zazalar". Bugün Bingöl, Tunceli, Diyarbakır, Elâzığ ve Erzincan, Zazalar’ın yoğun olarak yaşadığı yerlerdir. Bunun dışında aşağıdaki ilçelerde Zazalar’ın kısmen yerleşik olduğu görülür: Varto (Muş), Hizan-Mutki (Bitlis), Sason (Batman), Hınıs, Tekman, Çat ve Aşkale (Erzurum), Pötürge (Malatya), Gerger-Samsat (Adıyaman), Siverek-Bucak (Urfa), Zara-Ulaş-Divriği (Sivas), Sarız (Kayseri) ve Ekecik (Aksaray). TDV İslam Ansiklopedisi. 30 Ekim 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Ekim 2020.
- ^ Kausen, Ernst: Zaza. http://zazaki.de/deutsch/aufsaezte/kausen-Zaza.pdf 15 Ağustos 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- ^ "Zaza". Endangered Language Alliance. 18 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2022.
- ^ Yetkin, Murat (18 Kasım 2019). "Türkiye'de kaç Kürt, kaç Sünni, kaç Alevi yaşıyor?". Yetkin Report. 23 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Aralık 2023.
- ^ Aktan, Sertaç (3 Mayıs 2019). "KONDA'dan dikkat çeken araştırma: Türkiye'nin nüfusu 100 kişi olsaydı". Euronews. 23 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Aralık 2023.
- ^ Türkiye'de Toplumsal Cinsiyet Raporu 4 Aralık 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. KONDA. November 2019
- ^ "Zazaca – Dünü, Bugünü ve Yarını - Zeynep Arslan" (PDF). 3 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 22 Kasım 2020.
- ^ "12 Eylül 1980 Darbesi sonrası Türkiye'den göç" (PDF). 29 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 22 Kasım 2020.
- ^ Zazalar: Tarihi, Kültürel ve Sosyal Yapı, S Karabulut, ŞAS el-Palevi - Altın Kalem Yayınları, İzmit, 2013
- ^ Windfuhr, G. (2009). Dialectology VeTopics. G. Windfuhr, The İranian languages (s. 5-43). NY: Routledge.
- ^ Farrokh, K. (2007). Shadows in the desert: ancient Persia at war. New York: Osprey Publishing MidlveHouse.
- ^ J. Gippert, Die historische Entwicklung der Zaza-Sprache, in: Ware, Nr. 10, Nov. 1996, Frankfurt a.
- ^ Werner (2017), ss. 97-101.
- ^ a b c Werner (2017), s. 70.
- ^ Werner (2017), ss. 70-71.
- ^ Arakelova (1999), s. 397.
- ^ Bozbuğa (2019), s. 52.
- ^ Arakelova, Victoria (1999), "The Zaza People as a New Ethno-Political Factor in the Region", Iran & the Caucasus, 3/4, s. 397, doi:10.1163/157338499X00335, ISSN 1573-384X, JSTOR 4030804,
The emergence of the Zazas on the present inhabited territories is connected with the waves of migrations from Daylam, the highlands of Gilan, during the 10-12 centuries which is reflected in their ethnonym - Dim(i)Iī. The theory of the Caspian origin of the Zazas is substantiated both linguistically (the Zaza language is a North-West Iranian dialect close to Talishi, Azari, Gilyaki, etc.) and historically (there are authentic historical data about the migration of the Daylamits to Central Anatolia)
- ^ Arakelova, Victoria (1999), "The Zaza People as a New Ethno-Political Factor in the Region", Iran & the Caucasus, 3/4, s. 397, doi:10.1163/157338499X00335, ISSN 1573-384X, JSTOR 4030804
- ^ Felix, Wolfgang; Madelung, Wilferd (1995). "DEYLAMITES". Erişim tarihi: 15 Şubat 2026.
- ^ Schrijnen, Jos. (1921). Poland, Franz (Ed.). "Einführung in das Studium der indogermanischen Sprachwissenschaft". Philologische Wochenschrift. 42 (16): 366.
- ^ Bosworth, Clifford Edmund (1977). The Medieval History of Iran, Afghanistan and Central Asia (İngilizce). London: Variorum Reprints. s. 74.
- ^ Arakelova, Victoria (1999), "The Zaza People as a New Ethno-Political Factor in the Region", Iran & the Caucasus, 3/4, s. 397, doi:10.1163/157338499X00335, ISSN 1573-384X, JSTOR 4030804,
The emergence of the Zazas on the present inhabited territories is connected with the waves of migrations from Daylam, the highlands of Gilan, during the 10-12 centuries which is reflected in their ethnonym - Dim(i)Iī. The theory of the Caspian origin of the Zazas is substantiated both linguistically (the Zaza language is a North-West Iranian dialect close to Talishi, Azari, Gilyaki, etc.) and historically (there are authentic historical data about the migration of the Daylamits to Central Anatolia)
- ^ Ehsan Yar-Shater (1990). Iranica Varia: Papers in Honor of Professor Ehsan Yarshater. Leiden: E. J. Brill. s. 267. ISBN 90-6831-226-X.
"Garnik Asatrian, "Dimlî", Encyclopedia Iranica". 17 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Nisan 2013.
V. Minorsky, “Daylam”, Encyclopedia of Islam, yeni baskı, cilt: II, Leiden 1960, s.189-194
"DIMLĪ". Encyclopædia Iranica. 18 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ocak 2024.
Foundation, Encyclopaedia Iranica. "Welcome to Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org. 10 Nisan 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2023.
Les Dialects D'avroman Et De Pewa, A. Christensen, 1921, Kopenhag
W.B.Lockwood, A Panorama of Indo-European Languages, London 1972.
John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East. Schrijnen, Jos.: Einführung in das Studium der indogermanischen Sprachwissenschaft. Heidelberg, 1921, S. 209. Rezensiert in: Philologische Wochenschrift, 42. Jahrgang, Nr. 16, 22. April 1922, Sp. 365–366. - ^ Eren, Hıdır (2019). Hüseyin Çağlayan Mesut Özcan (Ed.). Zazaların Kendilerini Adlandırmaları Üzerine Kısa Bir Deneme. Tarihsel ve Sosyolojik Gelişimi İle Zazaca, Tarih-Edebiyat-Coğrafya-Folklor. Ankara: Kalan Yayınları. ss. 87-93. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ocak 2024.
- ^ Fahri Pamukçu, Gramerê Zazakî, Vejîyaîşê Tîjî, Îstanbul 2011, s. 31
- ^ "DIMLĪ". Encyclopædia Iranica. 18 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ocak 2024.
Paul, Ludwig (2009). The Iranian Languages: Zazaki (İngilizce). Routledge. ISBN 9780203641736. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ocak 2024.
Keskin, Mesut (2012). "Orta ve Eski İrani Dillerin Zazacaya Tuttuşu Işık". ResearchGate. Open Publishing. 15 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023.
"Glottolog - Family Zaza". 6 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Aralık 2021.
Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023.[ölü/kırık bağlantı]
Henning, W. B. The Ancient Language of Azerbaijan”, TPhS 157-77, 1954. Mitteliranisch", in Handbuch der Orientalistik, 1(1), 20-130.
Language of Azerbaijan. Transactions of the philological Society, 53(1), 157-177. s. 175.
Keskin, Mesut (2012). "Orta ve Eski İrani Dillerin Zazacaya Tuttuşu Işık". ResearchGate. Open Publishing. 15 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023.
Ehsan Yar-Shater (1990). Iranica Varia: Papers in Honor of Professor Ehsan Yarshater. Leiden: E. J. Brill. s. 267. ISBN 90-6831-226-X. - ^ "Garnik Asatrian, "Dimlî", Encyclopedia Iranica". 17 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Nisan 2013.
name="ReferenceA">Bruinessen. Agha, Shaikh, and State, s. 48 - ^ V. Minorsky, “Daylam”, Encyclopedia of Islam, yeni baskı, cilt: II, Leiden 1960, s.189-194
- ^ Keskin, Mesut (2012). "Orta ve Eski İrani Dillerin Zazacaya Tuttuşu Işık". ResearchGate. Open Publishing. 15 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023.
"Glottolog - Family Zaza". 6 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Aralık 2021.
Henning, W. B. The Ancient Language of Azerbaijan”, TPhS 157-77, 1954. Mitteliranisch", in Handbuch der Orientalistik, 1(1), 20-130.
Language of Azerbaijan. Transactions of the philological Society, 53(1), 157-177. s. 175.
Asatrian, Garnik (1995). "DIMLĪ". Encyclopedia Iranica. Cilt VI. 2011-04-29 tarihinde kaynağından arşivlendi2021-06-11.
Paul, Ludwig (2009). The Iranian Languages: Zazaki (İngilizce). Routledge. ISBN 9780203641736. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ocak 2024.
Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023.[ölü/kırık bağlantı] V. Minorsky, Daylam-La Domination des Dailamites, Paris, 1932 - ^ Werner (2017), ss. 97-98.
- ^ "Behustin Kitabeleri'nde Deylemlilerin dili". 27 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2020.
- ^ Perslerin "Behistun Kitabelerinde Deylemlilerin konuştuğu dilin adı 'Zuzu' bugünün anlamıyla Zaza!
- ^ a b c d Werner (2017), ss. 106-108.
- ^ Izady, Mehrdad R. 1992. The Kurds: A Concise Handbook. Washington: Taylor & Francis: 96.
- ^ Werner (2017), s. 107.
- ^ Gippert, Jost (2008). "Zur dialektalen Stellung des Zazaki". Die Sprache. 47 (1): 103.
- ^ Jost Gippert (4 Mayıs 1996). ""Historical Development of Zazaki"" (pdf). Zazaki.de. Erişim tarihi: 30 Nisan 2024.
- ^ a b J. D. Frendo, Agathias: The Histories in Corpus Fontium Historiae Byzantinae Walter de Gruyter, 1975. s. 87
- ^ a b c Keskin, Mesut (2015). "Zaza Dili (Zaza Language)". 1 (1). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. ss. 93-114. 17 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi16 Ocak 2024.
- ^ MacKenzie, David Neil (1961) "The Origins of Kurdish" Transactions of the Philological Society s. 69.
- ^ a b Karabulut S.,(2013). Zazalar Tarihi Kültürel ve Sosyal Yapı, İzmit: Altınkalem Yayınları, 29,30
- ^ Duralı, Teoman (14 Şub 2020). "Teoman Duralı ile Felsefe Söyleşileri | Zerdüştlüğün Temel Dinamikleri | 36. Bölüm @trt2" (video). youtube.com. TRT 2.
- ^ Eren, Hıdır (2019). Hüseyin Çağlayan Mesut Özcan (Ed.). Zazaların Kendilerini Adlandırmaları Üzerine Kısa Bir Deneme. Tarihsel ve Sosyolojik Gelişimi İle Zazaca, Tarih-Edebiyat-Coğrafya-Folklor. Ankara: Kalan Yayınları. ss. 87-93. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ocak 2024.
- ^ Mehmet Aydar, Zazaca-Türkçe Sözlük, 1.baskı, İstanbul, 2003, s.11
- ^ Yaşar ARATEMÜR, “Arkaik Kaynaklardan Modern Kaynaklara Zazaca ve Zazalar”, I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu (13-14 Mayıs 2011), Bingöl Üniversitesi Yayınları, Bingöl 2011, s. 227-246.
- ^ Schmitt, Rüdiger: Altpersische Inschriften der Achämeniden, Wiesbaden, 2009
- ^ Christian Leschke: Zazai, In: Rainer Vollkommer: Künstlerlexikon der Antike, Nikol, Hamburg 2007, S.963
- ^ Hagop of Divrik, Minor Chronicles 1737-1783 p.454.
- ^ Kanat, Yılmaz (2019). Batı Kaynaklarında Zazalar ve Zazaca [Zazas and Zazaish in the Western sources] (Master's tez). Bingöl: Bingöl Üniversitesi. Erişim tarihi: 17 December 2025.
- ^ Keskin, Mesut. Zazaca Üzerine Notlar 29 Mayıs 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- ^ O. Mann/K. Hadank, Mundarten der Zāzā, Berlin 1932, 19-31; G. L. Windfuhr, Western Iranian Dialects, in: Corpus Linguarum Iranicarum, Hg.: R. Schmitt, Wiesbaden 1989, 294-295; s. auch New Iranian Languages: Overview, ebenda, 246-250 und New West Iranian, ebenda, 251-262; J. Gippert, Die historische Entwicklung der Zaza-Sprache, in: Ware, Nr. 10, Nov. 1996, Frankfurt a. M., 148-154.Paul, Ludwig. 1998. The Position of Zazaki among West Iranian Languages. In Nicholas Sims-Williams (ed.), Proceedings of the Third European Conference of Iranian Studies held in Cambridge, 11th to 15th September 1995. Part I: Old and Middle Iranian Studies, 163-177. Wiesbaden: Ludwig Reichert.
- ^ Ludwig Paul, "Zazaki", Gernot Windfuhr, Iranian Languages, Routledge, 2012, ISBN 978-0-7007-1131-4, Chapter Nine.
- ^ Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. Erişim tarihi: 28 Ekim 2025.
- ^ Asatrian, Garnik Serobi (1995). "DIMLĪ". Encyclopaedia Iranica. Erişim tarihi: 3 Kasım 2025.
- ^ "DIMLĪ". Encyclopædia Iranica. 18 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ocak 2024.
- ^ Paul, Ludwig (2009). The Iranian Languages: Zazaki (İngilizce). Routledge. ISBN 9780203641736. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ocak 2024.
- ^ Keskin, Mesut (2012). "Orta ve Eski İrani Dillerin Zazacaya Tuttuşu Işık". ResearchGate. Open Publishing. 15 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023.
- ^ Windfuhr, Gernot (2009). The Iranian Languages (İngilizce). New York: Routledge. ss. 19-21. ISBN 978-0-7007-1 131-4.
- ^ Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ Keskin, Mesut (2012). "Orta ve Eski İrani Dillerin Zazacaya Tuttuşu Işık". ResearchGate. Open Publishing. 15 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023.
- ^ Selcan, Zülfü (2011). "Zaza Dilinin Tarihi Gelişimi" [Historical Development of Zaza Language] (PDF). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. 124, 130–133. Erişim tarihi: 2 Kasım 2025.
- ^ Pamukçu F. (2011). Zazacada Dilbilgisi Zamanları, Varol M. (Editör) I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu (13-14 Mayıs 2011), Bingöl: Bingöl Üniversitesi Yayınları, 291
- ^ Gippert, Jost (4 Mayıs 1996). "Zazaca'nın Tarihsel Gelişimi". 26 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ocak 2024.Gippert, Jost (2008). "Zur dialektalen Stellung des Zazaki". Die Sprache. 47 (1): 103.Arslan, İlyas (2022). "Ezafe (Genitive) in Zaza Language". 10 (1). Journal of Social Sciences of Mus Alparslan University. 14 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi14 Şubat 2024.Değirmenci, Nihat (2017). "Yeni Farsça ve Zazaca Arasındaki Ortak Sözcükler Etimolojisi" (PDF). Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doğu Dilleri Ve Edebiyatlari Anabilim Dali Fars Dili Ve Edebiyati Bilim Dali. 14 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 14 Şubat 2024.Schwartz, Martin (2008). "Iranian L, and Some Persian and Zaza Etymologies". 12 (2). Iran & the Caucasus. 14 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi14 Şubat 2024.Değirmenci, Nihat (2020). "Farsça ve Zazacada /l/>/r / ses değişimi", 13. Doğu Esintileri. 23 Ekim 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi14 Şubat 2024.Comrie, Bernard (1990). The Major Languages of South Asia, the Middle East and Africa (PDF) (İngilizce). Routledge. 14 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 14 Şubat 2024.
- ^ Korn, Agnes (2019). "Isoglosses and subdivisions of Iranian" (PDF). Journal of Historical Linguistics. 9 (2). ss. 2, 7, 19, 20, 25, 26, 29.
- ^ Korn, Agnes (2016). "A partial tree of Central Iranian: A new look at Iranian subphyla". Indogermanische Forschungen. 121 (1). s. 401-434.
- ^ Bozbuğa (2019), ss. 56-57.
- ^ I. Melikof, age. s.106
- ^ "Zazalardaki Halk İnanışlarının Dinler Tarihi Açısından Değerlendirilmesi" (PDF). 2 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 2 Şubat 2023.
- ^ Keskin, Mesut. Zazaca Üzerine Notlar 29 Mayıs 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- ^ Keskin, Mesut . "Zaza Dili". Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi 1 / 1 (Şubat 2015): 93-114.
- ^ Werner (2017), ss. 361-364.
- ^ a b c Bozbuğa (2019), s. 144.
- ^ Karataş, Kenan (2016). Anadolunun Kadim Halkı Zazalar ve Zazaca. Istanbul: Fam. s. 108. ISBN 978-6055293420.
- ^ Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, Tekin Yayınevi, c. 4, s. 1524
- ^ V. Minorsky, "Kürtler", İslâm Ansiklopedisi'nde, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul, 1979, c. 6, s. 1093
- ^ "Zawzan adı kökeni". 30 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Haziran 2020.
- ^ G. R. Drıver, The Dispersıon of the Kurds In Ancient Times, JRAS, Ekim 1921
- ^ I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu, Bingöl Üniversitesi Yayınları, Bingöl 2011
- ^ "Zazalar". Bugün Bingöl, Tunceli, Diyarbakır, Elâzığ ve Erzincan, Zazalar’ın yoğun olarak yaşadığı yerlerdir. Bunun dışında aşağıdaki ilçelerde Zazalar’ın kısmen yerleşik olduğu görülür: Varto (Muş), Hizan-Mutki (Bitlis), Sason (Batman), Hınıs, Tekman, Çat ve Aşkale (Erzurum), Pötürge (Malatya), Gerger-Samsat (Adıyaman), Siverek-Bucak (Urfa), Zara-Ulaş-Divriği (Sivas), Sarız (Kayseri) ve Ekecik (Aksaray). TDV İslam Ansiklopedisi. 30 Ekim 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Ekim 2020.
"Zazalar kimdir? Kürt mü,Türk mü, ayrı bir millet mi?". Timeturk. 22 Aralık 2012. 14 Eylül 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Eylül 2024.
Rosan, Hayıg; Werner, Brigitte (2012). Zazaca - Türkçe Sözlük ve Türkçe - Zazaca Sözcük Listesi. İstanbul: Tij Yayınları. 28 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Eylül 2024.
Özcan, Ali Kemal (2011). "Zazaca (Dımıli) Kürtçe'nin Bir Lehçesi Mi? Kelimelerin 'Giz'inde Bir Dil Arayışı" (PDF). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu (13-14 Mayıs 2011). Bingöl Üniversitesi Yayınları. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). - ^ Zazaki, Northern "Arşivlenmiş kopya". 20 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Eylül 2024., Ethnologue.
- ^ Ergül, Emre. "Tarihin İzinde: Zazalar". Atlas. 16 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2020.
Eren, Hıdır (2019). Hüseyin Çağlayan Mesut Özcan (Ed.). Zazaların Kendilerini Adlandırmaları Üzerine Kısa Bir Deneme. Tarihsel ve Sosyolojik Gelişimi İle Zazaca, Tarih-Edebiyat-Coğrafya-Folklor. Ankara: Kalan Yayınları. ss. 87-93. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ocak 2024.
Keskin, Mesut (2015). "Zaza Dili (Zaza Language)". 1 (1). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. ss. 93-114. 17 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi16 Ocak 2024.
Selcan, Zülfü (2011). "Zaza Dilinin Tarihi Gelişimi" (PDF). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. Bingöl Üniversitesi Yayınları. ss. 111-142. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)16 Ocak 2024. - ^ Desmala Sure(Almanya),No.9, Aralık 1993, s.25-33
- ^ "Zazaistan haritası". 11 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ağustos 2016.
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Zaza Dernekleri Federasyonu (ZAZA-FED)
- Zazader.org 13 Mayıs 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - Zaza Dil ve Kültür Derneği
- Bingöl Üniversitesi Zaza Dili ve Edebiyatı Bölümü
- Zazaki.de 25 Şubat 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - Zazalar ve Zaza Dili üzerine kültür, tarih ve edebi bilgi sitesi
- Zazaki.net 1 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - Zazaca ve Zazalar ile ilgili kültürel, tarihi ve edebi bilgi sitesi
- Iremet Publishing - Zazalar ve Zaza Dili üzerine kültür, tarih ve edebi bilgi sitesi
- ZazaPress 12 Şubat 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - Zaza Dili ve kültür dergisi
- Enstitüyê Zazaki - Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü resmi site
