Yalı Köşkü
 Yalı Köşkü'ne ait gravür Choiseul-Gouffier, Voyage Pittoresque de la grèce, 1822 | |
| Genel bilgiler | |
|---|---|
| Durum | Tamamen yıkılmış |
| Tür | Köşk |
| Mimari tarz | Osmanlı mimarisi |
| Açılış | 15-16. Yüzyıl |
| Yenileme | 16. Yüzyıl |
| Yıkılma | 1871 |
| Tasarım ve inşaat | |
| Mimar(lar) | Mimar Davud Ağa |
Yalı Köşkü (veya Cebeciler Köşkü) İstanbul'da Topkapı Sarayı'nın sahil köşklerinden biri olarak yer almıştır. Köşk, ilk olarak II. Bayezid tarafından mimar Davud Ağa'ya yaptırılmış; I. Selim döneminde de yapı ciddi biçimde yenilenmiştir. Köşk, Abdülaziz dönemindeki demiryolu inşaatı sırasında yıkılmış; günümüzde artık tamamıyla yok olmuş tarihî bir yapıdır.[1]
Tarihçe ve işlev
[değiştir | kaynağı değiştir]Topkapı Sarayı dışında, Sur-ı Sultanî adı verilen surların dış sahil kısmında inşa edilen bu köşk-kasrın, sahil kapılarından birine de “Yalı Kapısı” adı verilmişti.[1] Yerinde öncelikle II. Bayezid tarafından yaptırılan bir yapı bulunmaktaydı; daha sonra vezir-i azam Sinan Paşa aracılığıyla mimarbaşı Davud Ağa’ya 1591–93 yıllarında yenisinin inşa edilmesi planlanmıştı.[1][2] Köşk, padişahın deniz geçitlerini, donanmayı ve sahil güzergâhını izlemesi için bir tören mekânı işlevi görüyordu; gemi sefere çıkmadan önce burada vedalaşma törenleri yapılır, padişah ve kaptan-ı derya buradan donanmayı selamlardı.[1] Padişahlar deniz gezintilerine Yalı Kasrı iskelesinden çıkarlardı. Ayrıca saray dışında ölen padişah ve saray mensuplarının cenazeleri de bu iskeleden saraya getirilirdi. Önemli devlet adamlarının toplandığı meşveret meclisleri de Yalı Kasrı’nda yapılırdı. Bunların yanında kimi zaman kabul odası olarak da işlev görmüştür. Sultan III. Mehmed, vezir-i azamı, şeyhülislamı ve kaptan-ı deryayı burada hususî olarak huzuruna kabul etmiştir. Yalı Kasrı, 19. yüzyılın ortalarına kadar hem resmî hem de özel işlevlerini sürdürmüştür.[1]
Mimari özellikler
[değiştir | kaynağı değiştir]Çeşitli arşiv kayıtlarına göre yapı; merkezi kubbesi olan haç biçiminde planlanmış, 34 adet mermer sütunlu revakla çevriliydi, kemer taşları kırmızı-beyaz renklere sahipti. Fotoğraf ve gravürlerde köşkün sahil hattında suya yakın konumda, görkemli bir yapı olarak yer aldığı gözlemlenmektedir.[1]
Yıkılış ve Günümüzdeki Durumu
[değiştir | kaynağı değiştir]19. yüzyılın ikinci yarısında, Rumeli Demiryolları’nın inşası ve sahil hattı düzenlemeleri sebebiyle yapının büyük kısmı yıkılmıştır.[1] Bugün yapıdan yalnızca izler bulunmaktadır; “Kısmen ayakta” ya da “harabe” diyebileceğimiz durumda değildir, fiilen yok olmuş sayılır.
Yalı Köşkü, Osmanlı sahil köşkleri mimarisi açısından önemli bir örnekti ve İstanbul'un sahil-silüetinin dikkat çeken unsurlarındandı. Yapının yitirilmiş olması, İstanbul tarih mimarisi açısından büyük bir kayıptır.[1]