Yüksek Zeka Potansiyeli

Yüksek zeka potansiyeli ((Fransızca)), bireyin zeka düzeyinin genel nüfusa kıyasla istatistiksel olarak anlamlı derecede yüksek olması durumudur. Bu terim, özellikle çocukluk çağlarında zihinsel performansı yaşıtlarına göre ileri düzeyde olan bireyleri tanımlamak için kullanılır. Zeka düzeyi genellikle Wechsler Zeka Testleri gibi standart testlerle ölçülür ve QI 130 ve üzeri olan bireyler bu kapsamda değerlendirilir.

Tanım ve Terminoloji

Kullanılan Terimler

Yüksek zeka potansiyeli (YZP): Fransızca HPI karşılığı olarak Türkçede kullanılmaya başlanmıştır.
Üstün zekâlı birey: Milli Eğitim Bakanlığı ve psikoloji camiasında kullanılan resmi terimdir.
Çift tıpkısallık: Yüksek zeka potansiyeli ile birlikte dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, disleksi, otizm spektrum bozukluğu gibi durumların eş zamanlı görülmesidir.

Zeka Katsayısı ve Sınıflandırma

Zeka katsayısı (QI), bireyin zihinsel yaşı ile kronolojik yaşı arasındaki oranı ifade eder. Wechsler ölçeklerine göre:

QI 130–144: Yüksek zeka potansiyeli
QI 145–159: Çok yüksek zeka potansiyeli
QI 160 ve üzeri: Olağanüstü zeka potansiyeli

Bu sınıflandırma, istatistiksel olarak yaklaşık %2,3’lük bir dilimi kapsar.

Tarihçe

20. Yüzyıla Kadar

Antik Yunan’da üstün yetenekli bireylerin eğitimi özelleştirilmiştir.
Orta Çağ’da bu bireyler genellikle dini eğitim almak üzere manastırlara yönlendirilirdi.

Modern Dönem

1905’te Alfred Binet ve Théodore Simon, zeka testlerini geliştirdi.
1912’de William Stern tarafından zeka katsayısı (IQ) kavramı ortaya atıldı.
1955’te David Wechsler tarafından WAIS testi yayınlandı.

Nörobilimsel Araştırmalar

Beyin Yapısı ve İşlevleri

Üstün zekâlı çocuklarda prefrontal korteks bölgesinin daha hızlı geliştiği gösterilmiştir.
Çalışma belleği ve dikkat gibi bilişsel işlevler daha gelişmiştir.
Myelinizasyon düzeyi yüksektir, bu da bilgi işleme hızını artırır.

Türkiye’deki Araştırmalar

İstanbul Üniversitesi’nde yapılan bir çalışmada, üstün zekâlı çocuklarda algısal hız ve sözel akıcılık düzeylerinin yüksek olduğu tespit edilmiştir.
ODTÜ’de yapılan bir tez çalışmasında, bu bireylerde duygusal duyarlılık ve mükemmeliyetçilik eğilimleri sık görülmektedir.

Eğitim Sistemlerindeki Yaklaşımlar

Fransa

2002’de Rapport Delaubier ile birlikte “intellectuellement précoce” kavramı resmiyet kazanmıştır.
2005 yılından itibaren bu öğrenciler için eğitimde esneklik ve sınıf atlama gibi uygulamalar yaygınlaştırılmıştır.

Türkiye

Türkiye’de üstün zekâlı çocuklar için bilim ve sanat merkezleri (BİLSEM) kurulmuştur.
Ancak bu merkezlere girişte sadece zeka testi değil, yaratıcılık, sosyal uyum ve motivasyon gibi kriterler de değerlendirilir.

Kanada (Quebec)

Quebec eğitim sistemi, üstün zekâlı öğrenciler için sınırlı kaynak ayırmaktadır.
1980’lerde yaşanan ideolojik tartışmalar sonucunda bu alanda kamusal politika geliştirilmemiştir.

Sosyal ve Duygusal Özellikler

Olumlu Özellikler

Yüksek öğrenme hızı
Güçlü analitik düşünme
Yoğun merak ve sorgulama eğilimi

Zorluklar

Mitler ve Gerçekler

Mit: Üstün zekâlı bireyler her konuda başarılıdır

Gerçek:

Zeka alanlara göre değişebilir. Bir alanda üstünken başka bir alanda zorluk yaşayabilirler.

Mit: Üstün zekâlı bireyler her zaman mutsuzdur

Gerçek:

Doğru eğitim ve aile desteğiyle bu bireyler yaşam doyumu yüksek bireyler olabilir.

Kaynakça

Türkçe Kaynaklar

Özkan, Z. (2021). Üstün Zekâlı Çocuklarda Sosyal Beceri ve Duygusal Zeka İlişkisi. İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi.
Tokel, T. & Türküm, A. S. (2019). Üstün Zekâlı Çocuklarda Duygu Düzenleme Stratejileri. Türk Psikoloji Dergisi, 34(1), 45–60.

Uluslararası Kaynaklar

Terrassier, J-C. (1989). Les enfants surdoués ou la précocité embarrassante. Paris: ESF.
Gauvrit, N. & Ramus, F. (2017). La légende noire des surdoués. La Recherche, 526. [1]

Ayrıca bakınız

Dış bağlantılar