Worcester Av Mozaiği

Worcester Sanat Müzesi'nin içinden Worcester Av Mozaiği'nin görünümü.

Worcester Av Mozaiği, günümüzde Amerika Birleşik Devletleri'nin Massachusetts eyaletinde yer alan Worcester Sanat Müzesi'nde sergilenen büyük ölçekli bir Bizans taban mozaiğidir. Özgün yeri Antakya yakınlarında bulunan Daphne'deki seçkin bir villa olan mozaik, 1932–1939 yılları arasında gerçekleştirilen arkeolojik kazılar sırasında keşfedilmiştir. Günümüzde ABD'de bulunan en büyük Antakya mozaiğidir. Yaklaşık olarak 6.25 x 7.10 metre boyutlarındadır.

Tarih

Daphne, Anadolu'nun güneybatısında, Akdeniz kıyısında yer alan ve Seleukoslar döneminde kurulmuş bir şehir olan Antakya'nın yukarı yamaçlarında konumlanmış eski bir sayfiye yerleşimidir. Bizanslılar, Roma İmparatorluğu'ndan devraldıkları Antakya'yı önemli bir merkez olarak görmüşlerdir. Antakya, stratejik bir noktada bulunuyor ve önemli ticaret yollarının kesişiminde yer alıyordu. Kentin ve çevresinin politik ve kültürel önemi, taban mozaikleri gibi görkemli sanat eserlerinde kendini göstermiştir. M.S. 3. yüzyıldan itibaren mozaikler, zengin sınıf arasında popüler bir süsleme biçimi hâline gelmiştir.

Worcester Av Mozaiği, 6. yüzyılın başlarında, muhtemelen I. Justinianus döneminde yapılmıştır. Bu mozaik, bir ibadet mekânında bulunmaması ve dini temalar içermemesinden dolayı diğer Bizans mozaikleri arasında farklı bir yere sahiptir. İkonoklazma öncesi döneme ait mozaikler arasında yer alan mozaik, ikonoklazmanın yol açtığı siyasi ve toplumsal çalkantılar sırasında pek çok sanat eserinin yok edilmesi sebebiyle, erken Bizans sanatına dair önemli bir kaynak olarak görülmektedir. Mozaiğin boyutu ve konumu, bunun varlıklı bir Bizans aristokratının özel mülkünde bulunduğu düşündürmektedir. Worcester Av Mozaiği, muhtemelen büyük bir konutun merkezî unsuru olarak, misafirler üzerinde kalıcı bir etki bırakmak amacıyla tasarlanmıştır. Mozaiğin büyüklüğü, dönemin özel mülkiyetlerindeki Bizans eserleriyle kıyaslandığında, bu tür bir eserin üretimi için ne denli büyük bir zaman ve finansal kaynak gerektiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca, bölgenin yüzyıllar boyunca sık sık depremler yaşadığı düşünülürse, mozaiğin bu denli iyi korunmuş olması dikkat çekicidir.

1268 yılında, Mısır Memlükleri Antakya'yı yağmalamış, halkın büyük bölümü öldürülmüş, hayatta kalanlar ise köleleştirilmiştir. Takip eden yüzyıllarda Antakya'nın nüfusu giderek azalmış ve kent, sonunda harabe hâline gelmiştir.

Mozaikte atından inmiş avcılardan biri tehlikeli av hayvanlarını öldürmek için mızrak kullanmaktadır.

1931 yılında, Louvre Müzesi, Baltimore Sanat Müzesi, Worcester Sanat Müzesi, Princeton Üniversitesi ve Harvard Üniversitesi'nin finansmanıyla bir araya gelen bir grup arkeolog, “Antakya ve Çevresi Kazı Komitesi”ni kurmuştur. 1932'de başlayan kazılarda beklenildiği gibi büyük yapılar bulunamamış, ancak Antakya ve çevresinde, Daphne dâhil olmak üzere, çok sayıda mozaik ortaya çıkarılmıştır. Bu keşiflerin bir kısmı günümüz Türkiye'sinde kalmış, bir kısmıysa eğitim kurumları tarafından satın alınmıştır. 1936 yılında, Worcester Sanat Müzesi, Worcester Av Mozaiği'ni alarak koleksiyonuna katmıştır ve eser hâlen burada sergilenmektedir.

Tanım

Mozaikte, Bizans aristokrasisine mensup olduğu düşünülen birden fazla avcı betimlenmiştir. Bazıları at üzerinde, bazıları ise yerde durmaktadır. Kompozisyonun merkezinde, diğer avcıları izleyen tek bir figür yer alır; bu figür, büyük ve tehlikeli av hayvanlarını yay, mızrak ve kılıç kullanarak etkisiz hâle getiren diğer avcıları gözlemler. Mozaiğin bir başka dikkat çekici yönü, avcıların hedefi olmayan daha genç hayvanların da betimlenmiş olmasıdır. Bu durum, avcıların bir tür koruma bilincine sahip olduğunu ve soyun tükenmesini önlemeye yönelik kasıtlı bir seçicilik gösterdiklerini düşündürmektedir. Mozaiğin üzerinde yer alan bazı hayvanlar (özellikle kaplan), bölgeye özgü olmayan ve egzotik sayılabilecek türlerdir. Worcester Av Mozaiği, dinsel ikonografi ya da göndermelerden yoksun olmasıyla laik Bizans sanatının seçkin bir örneği olarak değerlendirilir. Renklerde kısmi solmalar olsa da, mozaiğin canlılığı hâlen kolaylıkla fark edilmektedir.

Üslup etkileri

At sırtındaki bir avcı tehlikeli av hayvanlarını alt etmek için yay kullanmaktadır.

Antakya ve çevresi, Geç Antik Çağ ve erken Orta Çağ'da Doğu ve Batı sanatlarının kesişme noktası olmuştur. Bu kültürel etkileşim, Worcester Av Mozaiği'nde de açıkça görülür. Figürlerin merkezî bir figür etrafında dairesel bir düzende yerleştirilmesi, kadim Pers sanatının karakteristik bir özelliğidir. Avcıların giysileri Greko-Romen kökenliyken, kullandıkları bazı silahların daha çok doğu kültürlerinden esinlendiği dikkat çeker. Mozaiğin insan figürlerinde nispeten soyut bir anlatım tercih edilirken, hayvanların daha detaylı ve gerçekçi bir üslupla işlenmiş olması da dikkate değerdir. Bu dönemde birçok sanatçı klasik öğeleri yeniden canlandırma arayışında olmuş ve bu durum, Bizans sanatına Greko-Romen ilkelerin dâhil edilmesini teşvik etmiştir. Mozaiğin tematik çeşitliliği, sanatçının farklı kültürlerin üslup öğelerini harmanladığını gösterir. Bizans sanatı, dönemin toplumsal ve dinsel dinamiklerine bağlı olarak, natüralist ve soyut anlatımlar arasında salınım göstermiştir; Worcester Av Mozaiği, bu çeşitliliğin özgün bir örneğidir.

Ayrıca bakınız

• Antakya mozaikleri
• Bizans sanatı
• Bizans İmparatorluğu

Dış bağlantılar

• Worcester Sanat Müzesi
• Princeton Üniversitesi, Antakya Fotoğrafları Kataloğu