Hacı Bektaş Vilâyetâmesi

Hacı Bektaş Vilâyetnâmesi, (Osmanlı alfabesiyle: ولايت نامه حاجى بكتاش ولى ) ya da Vilâyetnâme-î Hacı Bektaş-ı Velî veya Manâkıb-ı Hacı Bektâş-ı Velî, 15. yüzyılda yazılmış, Hacı Bektaş-ı Veli'nin hayatı hakkındaki menkıbe ve rivayetlerin derlendiği bir Türkçe bir menâkıbnâmedir.

Hacı Bektaş-ı Veli'nin ölümünden birkaç yüzyıl sonra bir Bektaşî dervişi tarafından yazılmış olduğu tahmin edilmektedir. Bektaşîliğin yayıldığı alanlarda Bektaşî dervişleri tarafından yazıya geçirilmiş kimisi mensur, kimisi manzum kimi de karışık birçok nüshası bulunur ancak yazıldığı döneme ait bir nüsha bulunamamıştır.

Hacı Bektaş Vilâyetâmesi, hepsi Bektaşîliğin müstakil bir tarikat halini aldığı 15. yüzyıl sonu -16 yüzyıl başında ortaya çıkan, konsuu konusu Hacı Bektâş-ı Velî veya Bektaşîlik olan vilâyetnâme (ya da velâyetnâme) denilen bir seri menâkıbnâmenin en tanınmışı olandır. Bazen Hacı Bektaş Vilâyetnâmesinden sadece Vilâyetnâme olarak bahsedilir.

İçeriği

Eserde, Hacı Bektâş-ı Velî’nin hayatı, devrin ünlü devlet adamları ve âlimleri ile ilişkileri, Sulucakarahöyük’e yerleşmesi ve ölümünü anlatılır. Hacı Bektaş hakkında bilinen her türlü bilgi ve rivayetten oluşan eserde asırlar boyunca ağızdan ağza tekrarlanan tarihî olaylarla, Hacı Bektaş-ı Veli'nin mucizeleri yan yanadır. Bektaşîler, Vilâyetnâme'de yazan olayların doğru olduğunu kabul ederler.

Osman Gazi ile ilgili bölüm

Vliâyetnâme'nin sonlarında Hacı Bektaş-ı Veli'nin Osman Gazi'yi tekkeye nasıl aldığına dair bir bölüm vardır. Buna karşın tarihçi Aşıkpaşazâde, Osman Gazi ve onun soyundan kimsenin Hacı Bektaş-ı Veli ile ilişkisi olmadığını belirtir. Hacı Bektaş-ı Veli'nin Babai ayaklanması sırasında Anadolu'ya gelmiş olması ve Osman Gazi'den önceki kuşaktan kişilerle olan yakınlığı, onun Osman Gazi ile görüşmesi hikâyesini şüpheli kılmaktadır. Hacı Bektaş-ı Veli'nin 1271'deki ölümünden sonra Vilâyetnâme'ye zaman içinde yeni malzemelerin eklendiği ve Osman Gazi ile ilgili bölümün sonradan, Osmanlı Hanedanı'nın Bektaşîliği kabul etmesinden sonraya rastladığı düşünülmektedir.

Yazıldığı dönem

Vilâyetnâme'nin ne zaman ilk yazıldığı tartışma konusudur. Eserin mensur, manzum ve karışık olmak üzere üç tip nüshası vardır. Osmanlı döneminde her tekkede nüshası bulunan bir eserdi. Günümüzde de Türkiye'de, Türkiye dışındaki bazı önemli kütüphanelerde Anadolu'dan Balkanlara kadar Bektaşîliğin yayıldığı alanlarda ve şahısların ellerinde birçok nüshası bulunmaktadır. Ancak bunların içinde yazarının kaleminden çıkmış veya yazıldığı döneme ait bir nüshaya henüz rastlanmamıştır.

Eserde 13. yüzyılda ve 14. yüzyıl başlarında yaşamış Âhi Evren, Fatma Bacı (Kadıncık Ana), Ahmed Yesevî, Baba İlyas (Resul Baba), Muhlis Paşa, Barak Baba, Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Yunus Emre, Şems-i Tebrizi, Sarı Saltuk, Seyyid Mahmud Hayrâni, Hacım Sultan ve Taptuk Emre gibi şahıslardan bahsedilmesinden ötürü 14. yüzyılın ikinci yarısında yazıldığı düşünülür. Buna karşın, Bektaşîliği etkilemiş olan Hurufilik hakkında bir şey olmaması, Vilâyetnâme'de bahsi geçen olayların, 1394'te idam edilen Hurûfi Fazlullah Ester-Abâdî'nin müridlerinin gelmesinden evvele rastladığına işaret eder. Ayrıca metinde Balım Sultan'dan bahsedilmediği için, Balım Sultan'ın 1501'de Hacı Bektaş tekkesinin başına geçmesinden evvel yazılmış olması gerektiği düşünülmektedir.

Öte yandan, Vilâyetnâme'nin sonunda Hacı Bektaş Türbesi'ni II. Murat'ın yaptırdığı, II. Bayezit'in de kubbeyi kurşunla örttürdüğü rivayetine bakılırsa, eser II. Bayezit devrinde kaleme alınmıştır. Sufilik tarihçisi Abdülbaki Gölpınarlı, Vilâyetnâme'nin yazarının o dönemde pek çok eser yazmış olan Firdevsî-i Rûmî (Uzun Firdevsî) olduğunu ve eserin 1481-1501 arasında yazılmış olabilece savunmaktadır. Gölpınarlı, Firdevsi Rûmî'ye ait olduğunu düşündüğü mensur nüshayı 1958'de yayımlamıştır.

Kimi araştırmacılar ensur ve mansar vilâyetnâmenin her isikinin de yazarının Firdevsi Rûmî olduğunu düşünür; kimileri ise manzum nüshanın yazarının Firdevsi Rûmî, mensur olanın yazarının Süflî Derviş mahlası ile tanınına Mûsâ b. Ali olduğunu ileri sürmüştür.

Hacı Bektâş-ı Velî Dergâhı'nın kütüphanesinde mevcut 16. yüzyılda kaleme alındığı tahmin edilen Vilâyetnâme nüshaların hemen hepsi 17. yüzyıl ve sonrasına aittir. Bu nüshalar, Bektaşî dervişleri tarafından yazıya geçirilmiştir.

Vilâyetnâme, 1927'de Eric Gross tarafından Almancaya çevrilmiştir. Suluca Karahöyük köyünde (günümüzde Hacıbektaş şehri) Bektaşî tekkesinde bulunan bir el yazmasına dayanan bir çeviridir. Bu el yazması halen Ankara'da Milli Kütüphane'de bulunmaktadır.