Tur Abdin’deki Manastırlar
 | Bu madde, öksüz maddedir; zira herhangi bir maddeden bu maddeye verilmiş bir bağlantı yoktur. (Ekim 2025) |
| Tur Abdin | |
|---|---|
Koordinatlar: 37°25′K 41°22′D |
Tur Abdin’deki manastırlar, günümüz Türkiye’sinin güneydoğusundaki Tur Abdin platosu boyunca yoğunlaşan tarihsel Süryani manastır ağını ifade eder. Bölgedeki manastırlaşma en az 4. yüzyıla uzanır; Mor Gabriel Manastırı’nın (MS 397) dünyanın en eski faal manastırlarından biri olduğu kabul edilir.[1][2]
Bölge günümüzde idari olarak başta Mardin (özellikle Midyat ve çevresi) ile kısmen Şırnak’ın batı kesimlerini kapsar.
Coğrafya ve adlandırma
[değiştir | kaynağı değiştir]Süryanice ‘‘Ṭūr ʿAbdīn’’ (ܛܘܪ ܥܒܕܝܢ, “kulların/abdlerin dağı”) adıyla bilinen plato; kireçtaşı jeolojisi, teraslı tarım ve su kaynaklarına yakın kurulan manastır-çiftlik (dayro) kümeleriyle tanınır.[3][4]
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Erken dönem (4.–7. yüzyıllar)
[değiştir | kaynağı değiştir]Bireysel inziva hücrelerinden topluluk manastırlarına geçiş 4. yüzyılda hızlandı. Mor Yakup (Nusaybin), Mor Şemuni, Mor Augin ve Mor Gabriel Manastırı erken merkezler arasında gösterilir; el yazması üretimi ve liturji manastır yaşamının temelidir.[5]
Ortaçağ (8.–15. yüzyıllar)
[değiştir | kaynağı değiştir]Manastır sayısı arttı; surlu avlular, bazilika/haç planlı kilise, hücreler, yemekhane, kiler-mahzen, şaraplık ve sarnıçtan oluşan kompleksler yaygınlaştı. 12.–13. yüzyıllar yazı kültürü ve ilahiyatta üretken bir evre olarak anılır.[6]
Modern dönem
[değiştir | kaynağı değiştir]19.–20. yüzyıllarda göç ve sosyo-politik dönüşümlerle birçok manastır küçüldü ya da terk edildi. 21. yüzyılda belgeleme ve restorasyon çalışmaları hız kazandı; 2021’de Midyat ve çevresindeki geç antik-ortaçağ kilise/manastırlar UNESCO Türkiye Geçici Listesi’ne girdi.[7]
Mimari
[değiştir | kaynağı değiştir]Kompleksler genellikle kesme kireçtaşından, iç avlulu ve kalın duvarlıdır. Planlarda ana kilise, keşiş hücreleri, yemekhane-mutfak, sarnıç, şarap mahzeni ve tarımsal eklentiler bulunur. Cephelerde kabartma haçlar, örgülü bordürler ve yazıtlar yaygındır.[3][4]
Dil, liturji ve eğitim
[değiştir | kaynağı değiştir]İbadette Süryanice (klasik) liturji ile yerel Turoyo kullanımının birlikteliği ayırt edicidir; bölgede çok dillilik (Süryanice/Turoyo-Türkçe-Kürtçe) yaygındır. Manastırlar tarihsel olarak kitap üretimi, eğitim ve arşiv işlevi görmüştür.[8][9]
Başlıca manastırlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Mor Gabriel Manastırı (MS 397) – Midyat/İdil yolu; erken bazilika planı ve kabartmalarıyla tanınır.[10]
- Deyrulzafaran Manastırı (5.–15. yy) – Mardin doğusunda; Mor Hananyo olarak da bilinir.[11]
- Mor Yakup (Nusaybin) – erken teoloji okulu geleneğiyle bağlantılıdır.[12]
- Mor Augin Manastırı – Tur Abdin güney yamacı; münzevi geleneği temsil eder.[13]
- Mor Abrohom–Mor Hobil (Hah) – yazıtları ve taş işçiliğiyle bilinir.[14]
Koruma, restorasyon ve miras
[değiştir | kaynağı değiştir]Çok sayıda yapıda konservasyon-belgeleme projeleri yürütülmektedir. Bazıları ibadet ve eğitim işlevini sürdürürken, bir kısmı arkeolojik/kültürel miras statüsünde ziyarete açıktır.[9]
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "Late Antique and Medieval Churches and Monasteries of Midyat and Surrounding Area (Tur ʿAbdin)". UNESCO World Heritage Centre (İngilizce). 2021. Erişim tarihi: 25 Ekim 2025.
- ^ Tur ʿAbdin. Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage (İngilizce). 2011. Bilinmeyen parametre
|yayınevi=görmezden gelindi (yardım) - ^ a b Uğur Elyiğit (2019). "Tradition of Monastery in Tur Abdin Christian Communities". Atlas Journal.
- ^ a b Tur ʿAbdin. GEDSH. 2011. Bilinmeyen parametre
|yayınevi=görmezden gelindi (yardım) - ^ Monasticism, Syriac. GEDSH. 2011. Bilinmeyen parametre
|yayınevi=görmezden gelindi (yardım) - ^ Karen Mathews (2010). "Tur ʿAbdin Monasteries: Architecture and Landscape" (İngilizce).
- ^ "UNESCO Tentative List – Tur ʿAbdin". UNESCO (İngilizce). 2021.
- ^ Otto Jastrow (2011). "The Arabic Dialects of Mardin". European Journal of Turkish Studies (İngilizce).
- ^ a b "Monasteries in Tur 'Abdin". Syriac Heritage Project (İngilizce). Erişim tarihi: 25 Ekim 2025.
- ^ "UNESCO Tentative List". UNESCO. 2021.
- ^ Mor Hananyo (Deyrulzafaran). GEDSH. 2011.
- ^ Nisibis (Nusaybin). GEDSH. 2011.
- ^ Monasteries. GEDSH. 2011.
- ^ "Tradition of Monastery in Tur Abdin Christian Communities". 2019.
- Genel
- "Late Antique and Medieval Churches and Monasteries of Midyat and Surrounding Area (Tur ʿAbdin)". UNESCO (İngilizce). 2021.
- Tur ʿAbdin. Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage (İngilizce). 2011. Bilinmeyen parametre
|yayınevi=görmezden gelindi (yardım) - Uğur Elyiğit (2019). "Tradition of Monastery in Tur Abdin Christian Communities". Atlas Journal.
- Otto Jastrow (2011). "The Arabic Dialects of Mardin". European Journal of Turkish Studies (İngilizce).
- "Monasteries in Tur 'Abdin". Syriac Heritage Project (İngilizce).