Toprak coğrafyası

Toprak coğrafyası, toprakların oluşumu, dağılışı, sınıflandırılması ve özelliklerini coğrafi bakış açısıyla inceleyen, fiziki coğrafyanın önemli bir alt dalıdır. Toprak coğrafyası, iklim, ana materyal (ana kaya), topoğrafya, bitki örtüsü ve insan etkisi gibi faktörlerin toprak üzerindeki etkilerini araştırır. Türkiye, iklimsel ve jeolojik çeşitliliği sayesinde çok sayıda farklı toprak tipine ev sahipliği yapar.

Toprak oluşumunu etkileyen faktörler

Toprak, bitki örtüsünün beslendiği ana kaynak olup, organik madde, mineraller, gazlar, sıvılar ve çeşitli organizmaların karışımından meydana gelir. Toprağın üst tabakası, insanların ve diğer canlıların beslenmesinde temel kaynak olarak büyük öneme sahiptir.Toprak oluşumu, uzun yıllar süren fiziksel, kimyasal ve biyolojik süreçlerin sonucudur. Temel faktörler şunlardır:

• Ana materyal (ana kaya): Toprağın mineral ve kimyasal yapısını belirler. Farklı ana kayalar üzerinde farklı toprak tipleri oluşur. Örneğin, gnays ve mikaşistlerin ayrıştığı yerlerde kumlu, besin maddesince fakir topraklar, kireç ve kil karışımı marnlar üzerinde ise rendzina ve vertisol gibi topraklar gelişir.
• İklim: Sıcaklık ve yağış, kayaçların ayrışma hızını ve toprak horizonlarının gelişimini belirler. Türkiye’de iklim çeşitliliği, çok sayıda toprak tipinin oluşmasına neden olmuştur.
• Topoğrafya: Eğim, bakı ve yükselti, toprak kalınlığı ve taşınmasını etkiler. Eğimin fazla olduğu yerlerde toprakların aşınmasıyla ana materyalin yüzeye çıktığı ve intrazonal toprakların oluştuğu görülür.
• Biyolojik faktörler: Bitki örtüsü, mikroorganizmalar ve diğer canlılar organik madde sağlayarak toprak verimliliğini artırır.
• Zaman: Toprak oluşumu yavaş bir süreçtir; 1 cm toprak ortalama 1000 yılda oluşur.

Türkiye’de toprakların sınıflandırılması

Türkiye’de topraklar, oluşum süreçleri ve coğrafi koşullara göre üç ana grupta incelenir:

1. Zonal (Yerli) Topraklar: İklim ve ana kayanın etkisiyle bulundukları yerde oluşan, geniş alanlara yayılan topraklardır. Türkiye’de en yaygın toprak grubudur. Başlıca tipleri:

• Kırmızı Akdeniz Toprağı (Terra Rossa): Akdeniz, Ege ve Güney Marmara’da, kireçtaşı üzerinde gelişir, demir oksitçe zengin, kırmızı renkli ve verimlidir.
• Kahverengi Orman Toprağı: Karadeniz’in ormanlık alanlarında, mineralce zengin ve verimlidir.
• Kestane Renkli Bozkır Toprağı: İç Anadolu ve Doğu Anadolu’da, tahıl tarımına uygun, minerallerce zengindir.
• Çernezyom (Kara Toprak): Erzurum-Kars çevresinde, humusça zengin ve çok verimlidir.
• Podzol ve Laterit: Karadeniz’in nemli ve soğuk bölgelerinde, yıkanma fazla, verimi düşüktür.

2. Azonal (Taşınmış) Topraklar: Akarsu, rüzgar veya buzullar tarafından taşınarak biriktirilen, horizonları tam gelişmemiş topraklardır. Başlıca tipleri:

• Alüvyal Toprak: Ovalar, vadi tabanları ve deltalar; akarsuların taşıdığı, mineralce zengin ve çok verimli topraklardır.
• Lös: Rüzgarın taşıdığı ince materyallerden oluşur.
• Moren: Buzulların taşıdığı materyallerden oluşur.
• Kolüvyal Toprak: Dağ eteklerinde, yamaçlardan taşınan materyaller üzerinde gelişir.
• Litosol: Taşlı, ince, tarıma elverişsiz topraklardır.

3. İntrazonal Topraklar: Ana kayanın veya yerel koşulların etkisinde gelişen, belirli bölgelerde görülen topraklardır. Başlıca tipleri:

• Rendzina: Kireçli ve killi-kireçli-marnlı çökeller üzerinde, koyu renkli ve çakıllı, tahıl tarımına elverişli.
• Kalsimorfik Topraklar: Kireçli ve kilce zengin, genellikle tahıl tarımında kullanılır.
• Halomorfik (Tuzlu) Toppraklar: Tuz oranı yüksek, bitki örtüsü cılız, tarıma elverişsiz; Tuz Gölü ve çevresinde yaygındır.

Türkiye’de toprak tiplerinin coğrafi dağılımı

Türkiye, iklim ve jeolojik çeşitliliğiyle çok sayıda farklı toprak tipine ev sahipliği yapar. Zonal topraklar ülkenin büyük bölümünü kaplarken, azonal ve intrazonal topraklar da belirli bölgelerde yoğunlaşır. Örneğin; Akdeniz ve Ege’de Terra Rossa, Karadeniz’de kahverengi orman toprakları, İç Anadolu’da kestane ve kahverengi bozkır toprakları, ovalarda alüvyal topraklar, Tuz Gölü çevresinde tuzlu topraklar yaygındır.

Toprak coğrafyasının araştırma alanları ve önemi

Toprak coğrafyası; toprakların tanımı, oluşumu, fiziksel ve kimyasal özellikleri, sınıflandırılması, dağılımı, arazi kullanımı, erozyon ve toprak kirliliği gibi konuları araştırır. Toprak tiplerinin dağılımı, bölgesel tarım ürünlerinin seçiminden çevresel koruma ve sürdürülebilir arazi yönetimine kadar geniş bir yelpazede belirleyici rol oynar. Türkiye’de toprak haritalama ve etüt çalışmaları, özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren hız kazanmıştır. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ile toprakların özellikleri detaylı biçimde analiz edilmektedir.

Türkiye’de toprak araştırmaları: Tarihçe ve literatür

Türkiye’de toprak araştırmalarının tarihi, 1930’larda Giesecke’nin çalışmalarıyla başlamıştır. 1940’lardan itibaren ise ziraat, orman mühendisliği, jeoloji ve coğrafya disiplinlerinden araştırmacılar tarafından toprak tipleri, dağılımı ve sınıflandırması üzerine çok sayıda çalışma yapılmıştır. Toprak coğrafyası, bu disiplinler arası yaklaşımla, toprak tiplerinin coğrafi dağılımı ve insanla olan etkileşimini ortaya koymaya çalışmıştır.

Ayrıca bakınız

• Toprak
• Toprak bilimi