Terter (rayon)

Terter

Rayonun Azerbaycan'daki konumu
Merkez	Terter
Başkan	Müstegim Mammadov
Alan	952 (km2)
Nüfus	102.500
Plaka kodu	59
Telefon kodu	246
Posta kodu	AZ 5900

Terter - (Azerice: Tərtər rayonu), Azerbaycan'da rayon. Merkezi Terter şehridir. Karabağ Ekonomik Bölgesi'ne dahildir.

Hakkında

Terter, tarihsel ve coğrafi olarak Karabağ Hanlığı'nın bir parçasıydı. 1822'de kaldırılana kadar bu topraklar Karabağ Hanlığı'nın yönetimi altında kaldı ve daha sonra 1874'ten itibaren Yelizavetpol Guberniyasınin Cavanşir Uyezdine dahil edildi. 1920 yılında Terter bölgesi kuruldu. 1920-1922 yılları arasında Cavanşir ilçesine bağlıydı; 1922'de ise adı Cavanşir bölgesi olarak değiştirildi. 7 Temmuz 1923'ten Nisan 1929'a kadar Ağdam ilçesinin idari yönetimi altındaydı. 8 Nisan 1929'dan 8 Ağustos 1930'a kadar Karabağ ilçesinin idari yönetimi altındaydı. 8 Ağustos 1930'da Terter ilçesi kuruldu. 24 Şubat 1931'de Terter ilçesi kaldırıldı ve Barda ilçesinin idari yönetimine verildi. 27 Ocak 1934'te Terter ilçesi yeniden kuruldu. 5 Ağustos 1949'da, Mir Beşir Kasımov'un adını yaşatmak amacıyla, bölgenin adı Mirbashir olarak değiştirildi.

1992'de Azerbaycan milli meclsinin aldığı kararla eski Ağdere Rayonunun feshedilmesiyle rayonun eski merkezi Ağdere kasabası ve çevredeki bazı köyler Terter rayonuna dahil olmuştur. Kalan kısımlar ise Kelbecer ve Ağdam rayonları arasında pay edilmiştir.

Rayonun arazisi Birinci Dağlık Karabağ Savaşı sonucunda kısmen Ermenistan Silahlı Kuvvetlerinin işgali altına girmiş ve Terter Rayonu'nun batı kesimi de facto Dağlık Karabağ Cumhuriyetinin Mardakert İlinin bir parçası olarak yönetilmekteydi. 1992 yılında yapılan Hesenkaya Operasyonu, 1994 yılında yapılan Terter Operasyonu başarısız oldu.

2010 Çaylı çatışmaları, 2014 Azerbaycan-Ermenistan çatışmaları, 2016 Azerbaycan-Ermenistan çatışmaları'nın sürdüğü bölgelerden biri Terter idi. 28 Ekim 2020 ve 10 Kasım 2020 yıllarında ermeniler tarafından Terter füze saldırıları yapıldı ve 17 sivil hayatını kaybetti. İkinci Dağlık Karabağ Savaşı'nda rayona bağlı Talış ve Sugovuşan köyleri işgalden kurtarılırken 10 Kasım'da imzalanan ateşkes sonrası Ağdere dahil kalan işgal altındaki kesim Rus barış gücü denetiminde Ermeni kontrolünde kaldı.

2023 Dağlık Karabağ çatışmaları sonrası Yevlah'da yapılan görüşmeler neticesinde rayonun Ermeni denetmindeki kısımları Azerbaycan'a devredildi ve böylece rayonun tamamı Azerbaycan kontrolüne girdi. 5 Aralık 2023 yılında cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in imzaladığı kararnameye göre Tertere verilen bölgeler geri alındı, Ağdere rayonu eski sınırlarına göre yeniden oluşturuldu.

Anıtlar

Terter bölgesinde 24 tarihi ve kültürel anıt bulunmaktadır. Bunlardan biri, Bronz ve Erken Demir Çağlarına ait, dünya çapında öneme sahip Borsunlu kurganlarıdır.

Bölgede 24 tarihi ve kültürel anıt bulunmaktadır. Bunlardan 1'i dünya, 15'i ulusal arkeolojik anıt, 7'si yerel öneme sahip mimari anıt ve 1'i yerel öneme sahip arkeolojik anıttır. Bu anıtlar Terter şehrinde, Buruj, Hajigarvand, Evoglu, Husenli, Sarov, Borsunlu, Beyim Sarov, Horuzlu ve Demirchiler köylerinde yer almaktadır. Belirtilen bölgelerde 3 cami, 15 kurgan, 2 nekropol, 2 yerleşim yeri, 1 buzhane ve 1 türbe bulunmaktadır.

Coğrafya

Bölgeden Tatar, İnjaçay ve Haçınçay nehirleri akmaktadır. Bölgenin yüzeyi kuzeydoğuda düz, güneybatıda dağlıktır. Dağlık alanda tebeşir yaygınken, düzlüklerde insan kaynaklı tortular yaygındır. Mineral kaynakları arasında petrol, kömür, inşaat malzemeleri, alüvyon altını vb. bulunmaktadır. Bölge ekonomisinin temeli tarımdır. Ekincilik ve hayvancılık gelişmiştir.

Bölgenin yüzeyi kuzeydoğuda düz, güneybatıda dağlıktır. Murovdağ zirvesinin içinde yer alan Eldaydash 2150 m, Globus 951 m ve Şahbulag Dağı 482 m yüksekliğindedir. Dağlık alanda Jura-Kretase tortuları yaygınken, düzlüklerde insan kaynaklı tortular yaygındır. Mineral kaynakları arasında petrol, kömür, inşaat malzemeleri, alüvyon altını bulunmaktadır. İklim, kuru yaz ve ılıman soğuk kışlarla birlikte ılıman yarı çöl ve kuru bozkır tipindedir. Ocak ayında ortalama sıcaklık 2°C-7°C, Temmuz ayında ise 22-27°C'dir. Yıllık yağış miktarı 300-500 mm'dir. Bölgeden Tatar ve İnjeçay nehirleri geçerken, güney sınırından Haçınçay nehri akar. Bölge, kestane, gri ve çayır-gri topraklardan oluşmaktadır. Pelin otu ve tuz bakımından zengin yarı çöller, seyrek çalılık çayırlar, ormanlar ve dağ eteklerindeki çayırlar yaygındır. Terter bölgesi, Terter Nehri'nin aşağı kollarında yer alır ve kuzeyde İnje Nehri ile sınır komşusudur. Bölgedeki iklim koşulları ılıman ile sıcak yarı çöl ve çöl iklimleri arasında değişmektedir. Tatar ve Haçınçay nehirleri bu bölgenin topraklarından geçer. Bölge, Kur-Araz ovasının batı kesiminde, Karabağ ovasında yer almaktadır. Burada petrol yatakları ve inşaat malzemeleri bulunmaktadır. Bölgede 58 yerleşim yeri vardır. Bölgenin idari merkezi olan Terter şehri, Tatar Nehri'nin sağ ve sol kıyılarından geçen eski kervan yolunda yer almaktadır. Buranın tarihi adı Chaparkhana idi. Albanya devletinin eski başkenti Berde'ye 17 km uzaklıkta bulunan bu bölgede bir zamanlar kervansaray ve kale bulunmaktaydı.

Terter bölgesi, Küçük Kafkas Dağları'nın kuzeydoğu eteklerinde ve Karabağ ovasında yer aldığından, iklimi yarı çöl olup, kuru ve sıcak bir yaz mevsimi yaşanmaktadır; bazı yıllarda yaz aylarında 41 °C'ye kadar sıcaklık kaydedilmiştir. Bölgedeki yıllık ortalama sıcaklık 11,5 °C'dir. Terter'de bugüne kadar kaydedilen en yüksek sıcaklık ise +43 °C olmuştur.

Ayrıca bakınız

• Maragha Katliamı
• Terter İsyanı
• Terter hanedanlığı