Tatar-Başkurt Sovyet Cumhuriyeti
 | Bu madde, Vikipedi biçem el kitabına uygun değildir. (Haziran 2025) |
Tatar-Başkırt Sovyet Cumhuriyeti (Rusça: Татаро-Башкирская Советская Республика, Tatarca: Татар-Башкорт Совет Республикасы, Başkurtça: Татар-Башҡорт Совет Республикаһы), Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti (RSFSC) sınırları içerisinde, Bolşevik Devrimi'nin ardından 1918–1920 yılları arasında gündeme gelen ve fiilen kurulmamış birleşik bir özerk Sovyet cumhuriyeti projesidir. Tatarlar ve Başkurtların siyasi, kültürel ve idari birleşimini hedefleyen bu oluşum, çeşitli siyasal, etnik ve askerî gelişmeler nedeniyle gerçekleşememiştir.
Tarihsel Arka Plan
[değiştir | kaynağı değiştir]1917 Ekim Devrimi sonrasında, Rus İmparatorluğu'ndan ayrılan pek çok bölgede yerel özerklik hareketleri ortaya çıktı. Volga-Ural bölgesinde yaşayan Tatar ve Başkurt halkları da bu süreçte kendi kaderini tayin hakkı çerçevesinde siyasi temsil arayışına girdi.
Başta Zeki Velidi Togan olmak üzere birçok Türk-Müslüman entelektüel, Bolşeviklerle iş birliği yaparak özerk bir idari yapı kurulması için çaba gösterdi. 1918'de Kazan, Ufa ve Orenburg gibi merkezlerde "Tatar-Başkırt Cumhuriyeti" fikri etrafında örgütlenmeler başladı.[1]
Bu dönemde Başkurt lider Zeki Velidi Togan ve Tatar aydınları arasında, birleşik bir "Türk-Tatar Sovyet Cumhuriyeti" veya "Tatar-Başkırt Sovyet Cumhuriyeti" fikri tartışıldı. 1918 yılında Kazan, Ufa ve Orenburg merkezli girişimlerle, ortak bir özerk yönetim modeli oluşturulması için Bolşeviklerle görüşmeler yürütüldü.
Kuruluş Girişimi
[değiştir | kaynağı değiştir]Tatar-Başkırt Sovyet Cumhuriyeti'nin sınırları, Tatar ve Başkurt nüfusunun çoğunlukta olduğu bölgeleri içerecek şekilde planlanarak 22 Mart 1918 tarihinde, bu devletin kurulmasını öngören Sovyet kararnamesi imzalandı. Ancak bu bölgelerde Ruslar, Çuvaşlar ve diğer etnik toplulukların da yaşaması, sınır tartışmalarını beraberinde getirdi. Projenin koordinasyonu için geçici bir halk komiserliği kurulduysa da, bu yapı kalıcı hale getirilemedi.
Bolşevikler başlangıçta bu birleşik cumhuriyeti desteklediler, fakat zamanla merkeziyetçi politikalara yönelerek ayrı ayrı özerk cumhuriyetler kurmayı tercih ettiler. Ayrıca Zeki Velidi Togan'ın bağımsızlıkçı yaklaşımı, Başkurt Özerkliği'nin fiilen kurulması ve Kızıl Ordu ile yaşanan gerilimler, bu birleşik yapının önünü kesti.[2]
Dağılması ve Mirası
[değiştir | kaynağı değiştir]1919 yılında Başkurt Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti resmen kuruldu. Ardından, 1920 yılında Tatar Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ilan edildi. Bu gelişmeler, birleşik bir Tatar-Başkırt Cumhuriyeti kurulması yönündeki çabaların sona ermesine neden oldu.[3]
Bununla birlikte bu kısa süreli girişim, Tatar ve Başkurt halklarının Sovyetler içinde ulusal temsiliyet arayışlarının bir yansıması olarak kabul edilir. Ayrıca bu fikir, 1920'li yıllardaki Sovyet yerel kültürel özerklik politikası ve federalizm tartışmalarında önemli bir referans noktası olarak kabul edilir.
Önemi
[değiştir | kaynağı değiştir]Tatar-Başkırt Sovyet Cumhuriyeti düşüncesi, çok uluslu bir sosyalist federasyon içinde Türk-Müslüman halkların nasıl temsil edileceği konusundaki ilk deneyimlerden biri olarak değerlendirilir. Aynı zamanda bu girişim, Sovyet milliyetler politikasının erken dönem karmaşalarını ve merkezî otorite ile yerel özerklik hareketleri arasındaki çelişkileri gözler önüne serer.
Öne Çıkan Kişilikler
[değiştir | kaynağı değiştir]- Zeki Velidi Togan – Başkurt milliyetçi önderi ve tarihçi.
- Mirsaid Sultan-Galiev – Tatar Bolşevik lider ve Müslüman komünist kuramcı.
- Gali Valiyev – Tatar sosyalist aydın, kısa süreli yürütme komitesinde yer aldı.
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Togan, Zeki Velidi. Hatıralar. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1992.
- ^ Martin, Terry. The Affirmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union, 1923–1939. Cornell University Press, 2001.
- ^ Bennigsen, Alexandre & Wimbush, S. Enders. Muslim National Communism in the Soviet Union. Chicago: University of Chicago Press, 1979.