Tatça (İran)
| Tatça | |
|---|---|
| تاتی زبون, Tâti Zobun | |
 | |
| Ana dili olanlar | İran, Azerbaycan |
| Etnisite | Tatlar |
| Dil ailesi | |
| Yazı sistemi | Arap alfabesi (İran) Latin alfabesi (Azerbaycan) |
| Dil kodları | |
| ISO 639-2 | tks |
| ISO 639-3 | hrz |
| Glottolog | tati1244 Tatic[3] |
 UNESCO'nun Tehlike Altındaki Dünya Dilleri Atlası içinde Tatça "kesinlikle tehlikede" olarak nitelendirilmiştir.[4] | |
Tatça (Tatça: تاتی زبون, tâti zobun) İran'ın kuzeybatısında Hazar Denizi'nin güneyinde Tatlar tarafından konuşulan bir kuzeybatı İran dilidir. Dil, birçok alt lehçeden oluşmaktadır ve İran'ın kuzeyi ve kuzeybatısı boyunca yayılmış küçük dil adacıklarında konuşulmaktadır.[5][6] Tatça, Zazaca ve Talışça ile ortak izoglos paylaşmaktadır ve üç dil diğer İran dillerinde bulunmayan birçok ortak karakteristik sözcüğe sahiptir.[7][8][9][10][11] Tatça, aynı dil grubunda bulunan Zazaca gibi gramatik cinsiyet, durum ve ergatif bir sisteme sahiptir.[12][13][14][15]
Dil, aynı zamanda Güney Tatça (Southern Tati) olarak da adlandırılmaktadır[16][17] ve Eski Azerice ile olan yakınlığı nedeniyle çağdaş Azerice olarak değerlendirilmektedir.[18] Bazı kaynaklar, Eski Azerice terimini, Türk dillerinin yayılmasından önce Azerbaycan'da konuşulan Tatçayı belirtmek için kullanmaktadır.
Tatçanın lehçeleri kuzey, merkez ve güney olmak üzere üç ana kümeye ayrılmaktadır. Dilin kuzey lehçe kümesi Türkiye ve Azerbaycan sınırına yakın bölgelerde konuşulmaktadır. Merkez lehçe kümesi kuzeybatı İran'da, güney lehçe kümesi ise görece daha güneyde, Erdebil, Kazvin, Zencan ve Merkezi gibi illerde konuşulmaktadır.[19][9][20] Dilin Kilitçe lehçesi, İran dışında, Türkiye sınırına yakın Nahçıvan'da konuşulmaktaydı ve bilinen Tatça lehçelerinin en kuzey ve en kuzeybatı ucunda yer alıyordu.[21]
Glottolog Tatçayı Türkiye'de konuşulan Zazaca ile Hazar Denizi'nin güney kıyılarında konuşulan Talışça lehçeleri ile birlikte Eski Azerice'den türeyen Azeri dilleri grubu içinde sınıflandırmaktadır.[22]
Eski Azerice
[değiştir | kaynağı değiştir]Tatçanın Talışça ve Zazaca ile birlikte ölü bir İran dili olan Eski Azericeden türediği varsayılmaktadır. Eski Azerice İran Azerbaycan'ında Herzenebad, Halhal, Erdebil, Zencan, Kazvin gibi bölgelerde yerli İrani halklar tarafından konuşulmuş bir dildir.[8][9][20][23]
Gramatik cinsiyet
[değiştir | kaynağı değiştir]Tatça, Zazaca, Simnanca, Sengserce gibi kuzeybatı İran dilleri gibi gramatik cinsiyet özelliği taşımaktadır. Cinsiyetinin farklılaştırılması, Tatçada da bu dillerdeki gibi isim, sıfat, zamir ve fiil gibi cinsiyeti belirten gramer unsuruna eklenen özel bir biçim birimi veya ek kullanılarak gerçekleştirilmektedir.[14][15][24][25]
Diyalektleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Tatçanın lehçeleri aşağıdaki gibir:[26]
- Alamutça
- Merkezi Tat: Halhalca (Kecelce, Kereni [Dizi, Gandomabi, Hezarrudi, Kerence, Karnaq, Kelasi, Lerdi, Nowkiani], Şahrudi-Güney Talışça [Shali-Kolur, Shandermani, Güney Talışça, Massali Masulei]), Hoinice, Meragaca [Dikini], Kuzey-Merkezi Talışça (Merkezi Talış [Asalemi, Hashtpari], Kuzey Talış [Astara, Lenkoran, Lerik], Taromi [Kabate, Kalasi])
- Kuzey Tat: Herzendi-Kilit (Herzendice, Kilitçe), Keringani-Kelasuri-Hoynarutdi (Keringanca, Kelasurca-Hoynarudi)
- Güney Tat: Elviri-Videri (Elvirice, Viderice), Vefsi (Aştiyanca [Amorei Kahaki Nuclear Ashtiani Tafresh], Vefsçe)
- Remend-Kerec: İştihardca, Rezecerdice,Takistanca (Khalkhal,Kharaqani, Ramand, Tarom, Zanjan),
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Adharic". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Tati". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Tatic". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ "Atlas of the world's languages in danger". unesdoc.unesco.org. s. 186. Erişim tarihi: 19 Aralık 2025.
- ^ Stilo, Donald L. (1981). "The Tati Language Group in The Sociolinguistic Context of Northwestern Iran and Transcaucasia". Iranian Studies. 14 (3/4): 139-140.
- ^ Stilo, D. L. 1994. Phonological systems in contact in Iran and Transcaucasia. In Persian studies in North America: Studies in Honor of Mohammad Ali Jazayery By Muhammed Ali Jaza'iri, Mehdi Marashi, Mohammad Ali: Festschrift Jazayery, Published by Ibex Publishers, Inc., p. 90. 0-936347-35-X, 978-0-936347-35-6
- ^ Korn, Agnes (2019). "Isoglosses and subdivisions of Iranian". Journal of Historical Linguistics. 9 (2): 241, 244-246. doi:10.1075/jhl.17010.kor.
- ^ a b Paul, Ludwig (1998a). The position of Zazaki among West Iranian languages. In Proceedings of the 3rd European Conference of Iranian Studies, 11-15.09.1995, Cambridge, Nicholas Sims-Williams (ed.), 163-176. Wiesbaden: Reichert.
- ^ a b c Andrew Dalby, Dictionary of Languages: the definitive reference to more than 400 languages, Columbia University Press, 2004, pg 496.
- ^ Asatrian, Garnik (2009). "Prolegomena to the Study of the Kurds". Iran and the Caucasus. 13: 32-35.
- ^ Asatrian, Garnik (1995), "DIMLĪ", Encyclopædia Iranica, VI (5), ss. 405-4117 Haziran 2020
- ^ Lecoq, Pierre (1989). "Les Dialectes Caspiens Et Les Dialectes Du Nord-ouest De L'iran". Schmitt, Rüdiger (Ed.). Compendium Linguarum Iranicarum (Fransızca). Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. ss. 301-304. ISBN 3-88226-413-6.
- ^ Windfuhr, Gernot (2009). The Iranian Languages (İngilizce). New York: Routledge. ss. 32-33. ISBN 978-0-7007-1 131-4.
- ^ a b Vardanian, A. (2016). Grammatical gender in New Azari dialects of Šāhrūd. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 79(3), 503 511.
- ^ a b A Morpho-phonological Analysis of Vowel Changes in Takestani-Tati Verb Conjugations: Assimilation, Deletion, and Vowel Harmony
- ^ Yarshater, Ehsan (1969). A GRAMMAR OF SOUTHERN TATI DIALECTS. Paris: The Hague: Mouton. ss. 17-18.
- ^ Taherkhani, Neda; Nelson, Scott. "Southern Tati: Takestani Dialect". Journal of the International Phonetic Association. 54 (1): 559. doi:10.1017/S0025100323000270.
- ^ Yarshater, Ehsan. "Azarbaijan vii. The Iranian Language of Azarbaijan". Encyclopaedia Iranica. III (3): 238-245.
- ^ Kaynak hatası: Geçersiz
<ref>etiketi;:3isimli refler için metin sağlanmadı (Bkz: Kaynak gösterme) - ^ a b "Azari, the Old Iranian Language of Azerbaijan," Encyclopædia Iranica, op. cit., Vol. III/2, 1987 by E. Yarshater. External link: [1] 17 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- ^ Kaynak hatası: Geçersiz
<ref>etiketi;:42isimli refler için metin sağlanmadı (Bkz: Kaynak gösterme) - ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Tatic". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ "Glottolog - Family Zaza". 6 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Aralık 2021.
- ^ Sabzalipour, Jahandoost; Raheleh, Delgarm (2016). "اَرّانَ مخفیزبان جی دیلی قَرقَهیا نشین خلخال در مناطق تات (Arrānaji or Qarqahdili Argot in Tāti-Speaking Regions of Khalkhāl)" (PDF). Payame Noor University. 25 Mart 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)25 Mart 2024.
- ^ سبزعلیپور, جهاندوست (2013). "تمایز جنس مؤنث و مذکر در گویش تاتی خلخال (مقاله علمی وزارت علوم)" (PDF). ویژهنامه نامه فرهنگستان. 25 Mart 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)25 Mart 2023.
- ^ "Tatic". Glottolog. Erişim tarihi: 30 Kasım 2025.