Tarih Kavramı Üzerine Tezler

Alman-Yahudi filozof Walter Benjamin'in, 1940 yılında Gestapo'dan kaçarken intihar etmeden birkaç ay önce kişisel notları arasına yazdığı tezler.

Benjamin'in tarih görüşü, otomatik bir devrim beklentisinin yersizliği eleştirisiyle başlar, Yahudi inancındaki Mesih imgesiden beslenir ve tarihi ezilenlerle egemenler arasında bir intikam alanı olarak tasavvur eder. Devrimci kolektif özne, geçmişteki bütün ezilenler adına sahne almalıdır. Benjamin, dönemin sosyal demokrasi taraftarlarını yerden yere vurur; ona göre kültür ve medeniyet ürünleri, egemenlerin kanlı zaferleri üzerinde yükselen barbarlık nişaneleridir. Geç keşfedilen bir eser olmasına rağmen, sol gelenek içindeki teleolojik tarih tahayyülünde ve işçi sınıfının mutlaka devrim yapacağı fikrinde önemli bir kırılmaya yol açmış, Yahudi ilahiyatıyla Marksist ideolojiyi buluşturmuştur.

Özet

Bu denemesinde Benjamin, tarihselciliğe yönelik eleştirisini şiirsel bir dil ve bilimsel analojiler aracılığıyla sunar.

Benjamin'in I. Tez'deki yaklaşımı, şu şekilde yorumlanabilir: Bilimsel nesnellik iddialarına rağmen, kaba Marksistlerin tarihsel materyalizmi aslında yarı-dinsel bir aldatmacadır; ya da tersine, teoloji felsefi, bilimsel ve ekonomik söylemin temelinde yer alan ve nihayetinde kaçınılmaz olan bir arka plandır. Benjamin burada 18. yüzyılda oldukça ünlü olan, satrançta yetenekli "Mekanik Türk" adlı düzeneği tarihsel materyalizme benzeterek bir alegori kurar. Dışarıdan kendi başına oynuyormuş gibi görünen bu otomat, gerçekte içindeki (iddialara göre bir cüce olan) bir insan tarafından kontrol edilmekteydi. Benjamin bunu şöyle ifade eder:

Bu mekanizmanın (Türk otomatı) bir benzerini felsefe alanı için tasarımlayabilmek olasıdır. Bu bağ­lamda sürekli kazanması öngörülen, “tarihsel materyalizm” diye adlandırılan kukladır. Bu kukla, bilindiği üzere, günümüzde ar­tık küçük ve çirkin olan, kendini göstermesine de izin verilme­yen tanrıbilimi de hizmetine aldığı takdirde, herkesle rahatça başa çıkabilir.

Marksist yazar Michael Löwy, özellikle Benjamin'in bu paragrafta “tarihsel materyalizm” ifadesini tırnak içine aldığını vurgular:

[Tarihsel materyalizmin] bu şekilde tırnak içinde yazılması ve ifadelerin tarzı, bu otomatın 'gerçek' tarihsel materyalizm olmadığını, yalnızca bu adın ona verildiğini gösterir. Peki, bu adı kim vermiştir? Bu sorunun yanıtı, Benjamin'in dönemindeki Marksizmin başlıca sözcülerinde yatmaktadır: Yani İkinci ve Üçüncü Enternasyonallerin ideologlarında.