Talkan katliamı

Talkan Katliamı, 8. yüzyılın başlarında Orta Asya’da, bölgedeki Türk topluluklarının Müslümanlaştırılması süreci sırasında gerçekleşen bir askerî harekât ve kitlesel kıyımdır. Olay, Emevîler döneminde Horasan Valisi Kuteybe bin Müslim komutasındaki Arap ordularının Talkan bölgesine düzenlediği sefer sırasında meydana gelmiştir. Tarih kaynaklarına göre yaklaşık 40.000 Türk bu saldırı sonucunda hayatını kaybetmiştir.

Tarihî arka plan

7. yüzyılın sonu ve 8. yüzyılın başlarında Emevîler, İslam hâkimiyetini Orta Asya’ya doğru genişletmek amacıyla bir dizi askerî sefer düzenlemiştir. Horasan, Mâverâünnehir ve çevresindeki Türk yurtları bu dönemde yoğun Arap akınlarına sahne olmuştur. Bu seferlerin temel amaçları arasında bölgenin siyasî olarak denetim altına alınması, İslam dininin yayılması ve ticaret yollarının kontrolünün sağlanması bulunmaktaydı.

Kuteybe bin Müslim, bu süreçte Emevîlerin en etkin komutanlarından biri olarak öne çıkmış, Buhara, Semerkant, Harezm ve Talkan gibi şehirlerin fethedilmesinde önemli rol oynamıştır.

Katliamın gerçekleşmesi

Talkan halkı, Arap ordularının bölgedeki hâkimiyet çabalarına karşı direnç göstermiştir. Kuteybe bin Müslim, isyan olarak değerlendirilen bu direnişi bastırmak amacıyla şehri kuşatmıştır. Kuşatma sonucunda şehir ele geçirilmiş ve çok sayıda yerli halk kılıçtan geçirilmiştir. Bazı İslam ve Türk kaynaklarında, öldürülenlerin sayısının 40.000 civarında olduğu, direnenlerin büyük kısmının esir alındığı veya zorla İslam’a geçirildiği aktarılır.

Bu olay, Türkler ile Araplar arasındaki ilişkilerde uzun süre derin izler bırakmış, sonraki yüzyıllarda Orta Asya Türk topluluklarının İslamiyet’e kademeli geçiş sürecini de etkilemiştir. Modern tarihçiler tarafından yapılan araştırmalarda, katliamın boyutu ve ölü sayısı konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Ancak olay, erken dönem İslam fetihlerinin Orta Asya Türk tarihi üzerindeki etkisini göstermesi bakımından önemli bir dönüm noktası olarak kabul edilir. Öte yandan, ilerleyen dönemlerde Abbasîler devrinde Arap-Türk ilişkileri daha dengeli bir hâl almış ve İslamiyet, Türk toplulukları arasında giderek yayılmıştır.