Türkiye Sosyalist Fırkası
Türkiye Sosyalist Fırkası | |
|---|---|
.png) Türkiye Sosyalist Fırkası'nın mührü, 1919. | |
| Kısaltma | TSF |
| Genel başkan | Hüseyin Hilmi |
| Genel sekreter | Mustafa Fâzıl (Çun) |
| Öne çıkan kişiler | Nâmık Hasan Şevket Mehmed Ali (Bilgişin) Hasan Sadi (Birkök) Dr. Refik Nevzat |
| Kurucu | Hüseyin Hilmi |
| Kuruluş tarihi | 20 Şubat 1919 |
| Kapanış tarihi | 1922 |
| Bölünme | Müstakil Sosyalist Fırkası İşçi Sosyalist Fırkası |
| Önceli | Osmanlı Sosyalist Fırkası |
| Merkez | İstanbul |
| İdeoloji | Marksizm Sosyalizm |
| Resmî renkler | Kızıl |
| Slogan(lar) | Bütün ülkelerin işçileri, birleşin! |
Türkiye Sosyalist Fırkası, İştirakçi Hilmi olarak bilinen Hüseyin Hilmi Bey öncülüğünde, Mustafa Fâzıl, Nâmık Hasan, Şevket Memedali Bilgişin, Hasan Sadi (Birkök), Dr. Refik Nevzat, Sadreddîn Celâl, Çopur Rıza (Kiper), Dr. İhsan (Özgen) ve Mehmed Nureddîn Bey gibi isimler tarafından 20 Şubat 1919 yılında İstanbul'da kurulan sosyalist parti.[1]
Tarihi
[değiştir | kaynağı değiştir]
İştirak dergisi editörü ve Osmanlı Sosyalist Fırkası kurucusu Hilmi Bey, 1919 yılı başında İstanbul'a geri döndüğünde eski partisinin adını değiştirerek yeniden kurdu.
Sosyalist fikirlerin savunuculuğunu yapan parti, özellikle ateşkes dönemlerinde işçiler arasında propaganda yaptı ve işçilere yapılacak grevlerin gerekliliğini anlattı. Parti programı, kendi organı olan İdrâk gazetesinde yayınlandı. 20 Temmuz 1919'da ilk kongresini, 8 Mart 1922'de ikinci kongresini yaptı.
Parti İkinci Enternasyonal ile irtibata geçti ve Bern, Amsterdam ve Cenevre'de temsil edildi. Ayrıca İstanbul'da, genelde Rum, Bulgar ve Yahudiler gibi azınlıklardan oluşan Uluslararası İşçi Derneği de bulunmaktaydı.[2]
Eylül 1919'da Dr. Şefik Hüsnü (Deymer) tarafından, Üçüncü Enternasyonal yönelimli Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası'nın kurulmasının ardından TSF'den ayrılmalar başladı ve bu parti eylem olarak 1920'deki büyük grev dalgasına öncülük etti. Kısa bir sürede parti, sendika faaliyetleri düzenleyerek işçiler arasında üne kavuştu. Öte yandan Hüseyin Hilmi, İstanbul'daki İngiliz garnizon komutanlığı ile Fransız şirketleri arasındaki çatışmadan faydalandı. Böylece, İstanbul'daki İngiliz otoritesinin desteğini kazandı.
Partinin 1919 tüzüğünün 47. maddesine göre 1 Mayıs günü İşçi Bayramı olarak kabul edildiği için, parti üyesi işçiler tarafından her yıl 1 Mayıs'ta partinin düzenlediği etkinlikler kapsamında çeşitli gösteriler düzenlendi. Programında toplumun eşitsiz ve adaletsiz yapısının değiştirilmesi için, üretim ve dağıtım araçlarının devletleştirilmesini, toplumun belli başlı kuruluşlarında reformlar yapılmasını ve aynı görüşü paylaşan uluslararası kuruluşlarla işbirliğini öngören parti, 1919 seçimlerine katıldı, fakat başarılı olamadı.[3]
Fransız ve İngilizler arasındaki sürtüşmelerin azalması ve partinin uluslararası şirketler için tehdide dönüşmesinin ardından TSF, gücünü kaybetti. Şirketlerce, Amele Sıyanet Cemiyeti gibi karşıt sendikalar kuruldu ve desteklendi.
1922'de İştirakçi Hilmi, ihanet ve entrikacılığından ötürü bir genel kurul toplantısında TSF başkanlığından düşürüldü ve yerine yeni bir başkan ve yeni bir idare heyeti seçildi. Ancak Osmanlı Dahiliye Nezareti, muhtemelen parti tüzüğünün birinci maddesinde ona verilen "daimî ve lâyen-azil reis" sıfatından ötürü, bu değişikliği tanımamıştır.[4] Daha sonra "İşçiyi greve teşvik ve elektrik kablolarını bozmaya girişmek" suçundan mahkûm edilerek Tunus'a sürüleceği haberi yayıldı.
Türkiye Sosyalist Fırkası, İştirakçi Hilmi'nin, Bozdoğan kemeri önünde yanındaki arkadaşı tarafından tabancayla vurularak öldürülmesinin ardından zamanla etkinliğini yitirdi.[5]
Türkiye Sosyalist Fırkası sadece İstanbul'da örgütlenmiş ve Anadolu'nun işgaline karşı duran Kemalistler ve işçi örgütlerini birleştirmeye çalışan Komünistler ile arasındaki mesafeyi korumuştur. TSF bir siyasi parti olmaktan öte bir sendikaydı.
Kopan gruplar
[değiştir | kaynağı değiştir]İşçi Sosyalist Fırkası
[değiştir | kaynağı değiştir]İşçi Sosyalist Fırkası, 13 Ekim 1921'de kuruldu. Fırkanın kurucuları terzi patronu Namık Hasan ve Seyr-i Sefain İşletmesi'nden Hüseyin Sezai'ydi. Türkiye Sosyalist Fırkası'ndan ayrılığın nedenleri arasında Hüseyin Hilmi'nin kendisini ebedi başkan ilan etmesi, son grevlerde uğranılan başarısızlık ve işçilerin bu fırkaya karşı artan hoşnutsuzlukları vardır.
Fırka kurucularından Namık Hasan, 1910 yılında kurulan Osmanlı Sosyalist Fırkası'nın da kurucuları arasındaydı. Yine aynı dönemde bu fırkanın yayın organı Sosyalist gazetesinin sahibiydi. Gazete nedeniyle Divan-ı Harp tarafından tutuklanmıştı. Namık Hasan, Osmanlı Sosyalist Fırkası'nın 1919 yılında Türkiye Sosyalist Fırkası adıyla yeniden kuruluşunda da kurucu olarak yer aldı.
İşçi Sosyalist Fırkası'nın nizamnamesi Türkiye Sosyalist Fırkası'nınkine çok benzemektedir. Ancak fırkanın adında "sosyalist" kelimesi olmasına rağmen, nizamnamenin hiçbir maddesinde "sosyalizm" içeren bir cümle yoktur. Bu fırkanın 3-4 ay yaşadığı tahmin ediliyor.[6]
Müstakil Sosyalist Fırkası
[değiştir | kaynağı değiştir]
Türkiye Sosyalist Fırkası'nda Hüseyin Hilmi'yi deviren 8 Mart 1922 tarihli kongre kararı resmiyet kazanamadığı için, aralarında Mehmet Nurettin ve Dr. İhsan'ın da bulunduğu çoğunluğu tramvay işçisi olan fırkadan ayrılan kişiler tarafından 12 Haziran 1922'de İstanbul'da kuruldu. Türkiye Sosyalist Fırkası'ndaki liderlik tartışmaları yüzünden partiden ayrılanların kurduğu bu fırka, fazla etkili olamamıştır.[6] Fırkanın çoğunluğu Türk olan 1000'e yakın üyesi vardı.[4]
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]- Halk İştirakiyun Fırkası
- Osmanlı Sosyalist Fırkası
- Sosyal Demokrat Fırkası
- Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "Türkiye Büyük Millet Meclisi, Siyasi Partiler". 1 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2015.
- ^ Benningsen, Alexandre; Lemercier-Quelquejay, Chantal (1977). Holt, Peter Malcolm; Lambton, Ann K. S; Lewis, Bernard (eds.). Communism in the Central Islamic lands (chapter in The Cambridge history of Islam, Volume 1) 16 Aralık 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Cambridge University Press. syf. 304. ISBN 978-0-521-29136-1. 2009-11-14.
- ^ "Türkiye Sosyalist Fırkası". 5 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2015.
- ^ a b Tunçay, Mete (1967). Türkiye'de sol akımlar 1908-1925 (Cilt 1). Bilgi Yayınevi. ss. 91-92. ISBN 9789750507113.
- ^ Türkiye gazetesi, Osmanlı Kültür ve Medeniyeti, İstanbul, 2006.
- ^ a b Akyol, Hüseyin (Eylül 2010). Özçelik, Bülent (Ed.). Türkiye'de Sol Örgütler. Phoenix. s. 43. ISBN 978-605-5738-42-6.
| Meclis-i Mebûsan partileri |
| .svg) |
|---|---|---|
| Diğer partiler | ||