Sovyetler Birliği’nde Millî Sınırların Belirlenmesi
Sovyetler Birliği’nde Millî Sınırların Belirlenmesi, etnik çeşitlilik gösteren Sovyet toprakları ve muhtelif alt bölgeleri çerçevesinde, millî hudutlarla belirlenmiş idarî-bölgesel birimlerin (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri [SSC], Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri [ÖSSC], özerk oblastlar, rayonlar ve okrugların tayin ve tespiti süreci olarak vücut bulmuştur.
Bu Sovyet devlet siyasetine ait Rusça tabir, "razmezhevanie" (Rusça: национально-территориальное размежевание, natsionalno-territorialnoye razmezhevaniye) olup, Türkçe'ye "millî-territoryal taksimat" (NTD), "sınır belirleme", yahut "bölünme" şeklinde tercüme edebiliriz.[1] Millî sınırların belirlenmesi, idarî ve bölgesel teşkilâtın tebdiline yönelik daha geniş çaplı bir siyasetin parçası olup, bu süreçte toprak birimlerinin sınırlarında değişiklikler yapılmış; ne var ki bu değişiklikler her daim millî veya etnik saiklerle irtibatlı olmamıştır.[2]
SSCB'deki millî sınırların belirlenmesi, ulus inşasından (Rusça: национальное строительство) tamamıyla farklı olup, taksimat sonrasında millî bölge hükûmetlerinin icra ettiği siyasaları ve tatbikatları ifade eden bir keyfiyettir. Çoğunlukla, millî sınırların belirlenmesini takiben korenizatsiya (yerelleştirme/yerlileştirme) politikası da hayata geçirilmiştir.
Sovyetler Birliği’nde Millî Taksimat Siyasetleri
[değiştir | kaynağı değiştir]).jpg)
1917 öncesi Rusya, bir millî devlet değil, çok etnisiteli bir imparatorluk idi. 1905 Duma seçimlerinde milliyetçi partiler, tüm oyların yalnızca yüzde 9’unu alabilmiştir.[3] Rus İmparatorluğu’nda yer alan birçok yerli ve Rus olmayan etnik topluluk, "başka kökenden olan" anlamına gelen inorodtsy şeklinde sınıflandırılmıştı. Şubat Devrimi’nden sonra bu meseleye dair tutumlarda değişiklikler gözlenmiştir.[4] 1917’nin ilk aylarında, Sosyalist Devrimci eğilimli Dyelo Naroda adlı yayın organının 5. sayısında, Rusya’nın Amerika Birleşik Devletleri tarzında bir federal devlete dönüştürülmesi gerektiği savunulmuştur.[4] Bilhassa, bu federal yapı içinde Rusya’nın çeşitli bölgeleri ve etnik grupları (örneğin Küçük Rusya, Gürcistan, Sibirya ve Türkistan) için müstakil unsurlar hâlinde idarî birimler oluşturulması öngörülmüştür.[4]
1917 yılında Rus İmparatorluğu'nun yerine kurulan Sovyet Rusya da bir millî devlet değildi ve Sovyet idaresi de ülkeyi böylesi bir devlete dönüştürme hedefi gütmüyordu. Sovyet idaresinin ilk yıllarında, gönüllü asimilasyon dahi bilhassa men edilmiş; Rus olmayan halkların millî şuurlarının teşviki yoluna gidilmiştir. Her resmî olarak tanınan etnik azınlık – ne kadar küçük olursa olsun – kendi millî bölgesine sahip olmuş; bu bölgelerde kısmi özerklik, millî mektepler ve millî elit kadrolar ihdas edilmiştir.[5] Yazılı bir millî dil (şayet mevcut değilse), dil plânlaması, ana dilde basın ve kitaplar ile birlikte tiyatrolar gibi kültürel müesseseler de bu millî bölgelere dâhil edilmiştir.[6] 1930–1940 yıllarında Josef Stalin’in liderliğinde, birçok etnik azınlığa karşı tutumlar köklü şekilde değişmiş; bu dönemde millî müesseselerin ortadan kaldırılmasına yönelik baskıcı bir siyaset devreye girmiştir. Bu siyasetin içinde nüfusun zorla yer değiştirilmesi, NKVD'nin kitle operasyonları ve Ruslaştırma da yer almıştır. Bu özellikle, sınır ötesi etnik bağları bulunan veya Stalin’in nazarında Büyük Yurtseverlik Savaşı sırasında şüpheli görülen unsurlara karşı tatbik edilmiştir. Bununla birlikte, bazı halklar için millet inşası süreci aynı anda devam ettirilmiştir.[5] Rus İmparatorluğu toprakları dâhilinde Sovyetler Birliği’nin teşekkülüyle birlikte, Bolşevik hükûmeti 1920’ler ve 1930’ların büyük bölümüne yayılan bir millî taksimat ve millet inşası süreci başlatmıştır. Bu proje, Sovyetler Birliği’ndeki çok sayıda etnik topluluktan yeni milletler vücuda getirmeyi hedeflemiştir. "Millet" ya da siyasî şuura sahip bir etnik grupun ne olduğunun tayini dahi, Sovyetler nezdinde oldukça siyasî ve tartışmalı bir mesele idi. 1913 yılında Stalin’in kaleme aldığı Marksizm ve Millî Mesele adlı eseri, sonrasında Sovyet milliyet siyasetinin temel taşı olmuştur. Bu eserde Stalin, milleti “tarihsel olarak teşekkül etmiş, ortak dil, ortak vatan, müşterek iktisadî hayat ve müşterek kültürde tebarüz eden ruhsal şekillenmeye sahip, istikrarlı bir insan topluluğu” olarak tanımlamıştır.[7] Ancak Rus İmparatorluğu’na tâbi birçok topluluk bu ölçütleri tam olarak karşılamıyordu. Kültürel, dilsel, dinî ve kabilevî farklılıkların yanı sıra, halklar nezdinde etnik kimlik bilincinin eksikliği de bu süreci müşkil hâle getirmiştir. Bu süreç, Bolşevik hükûmetin Rusya Halklarının Hakları Bildirgesi’ne istinat etmekteydi. Bu bildiri, Ekim Devrimi’nin hemen ardından, 15 Kasım 1917’de Halk Komiserleri Konseyi tarafından ilan edilmiş; Rusya’daki tüm halkların eşitliğini ve egemenliğini; kendi kaderlerini tayin hakkını – gerektiğinde ayrılıp bağımsız bir devlet kurma hakkı da dâhil – tanımış; din ve inanç özgürlüğü ile millî azınlıkların serbestçe gelişmesi haklarını resmen tanımıştır.[8]
Sovyetler Birliği (resmî adıyla SSCB – Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği), 1922 yılında çeşitli milletlerin bir federasyonu olarak kurulmuştur. Zamanla bu yapı 15 büyük millî bölgeyi kapsamıştır. Bu bölgelerin her biri, birer Birlik düzeyinde cumhuriyet (Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti yahut SSC) olarak teşkil edilmiştir. 1917–1940 yılları arasında tesis edilen bu 15 millî cumhuriyetin her biri, anayasa nezdinde eşit haklara ve devlet teşkilatı içerisinde eşit mevkie sahipti. Bu 15 cumhuriyetin en büyüğü olan Rusya, etnik açıdan en mütecanis olmayan bölgeydi ve en başından itibaren Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti (RSFSC) olarak, yani federasyon içinde bir federasyon olarak kurulmuştu. 1920’lerin başlarında RSFSC, yaklaşık 30 kadar özerk etnik bölgeye ayrılmıştı (Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri – ÖSSC ve özerk oblastlar – ÖO). Bu birimlerin pek çoğu günümüzde hâlen Rusya Federasyonu’ndaki cumhuriyetler olarak mevcudiyetini sürdürmektedir. Ayrıca millî ilçeler ve millî köy sovyetleri gibi daha küçük düzeyde birçok etnik idarî birim de mevcuttu. ÖSSC ve MO sayısı zaman içerisinde değişmiş; yeni birimler kurulmuş, bazıları biçim değiştirerek Birlik düzeyinde cumhuriyetlere terfi ettirilmiş (örneğin, Kazak SSC ve Kırgız SSC 1936’da, Moldova SSC 1940’ta), yahut daha büyük topraklara katılmıştır (örneğin, Kırım ÖSSC 1945’te RSFSC’ye, Volga Alman ÖSSC 1941’de RSFSC’ye ilhak edilmiştir).
| Cumhuriyetler | 1956-1991 yılları arasında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Haritası | |
|---|---|---|
| 1 |  Rusya SFSC
|
|
| 2 |  Ukrayna SSC
| |
| 3 |  Beyaz Rusya SSC
| |
| 4 |  Özbekistan SSC
| |
| 5 |  Kazakistan SSC
| |
| 6 |  Gürcistan SSC
| |
| 7 |  Azerbaycan SSC
| |
| 8 |  Litvanya SSC
| |
| 9 |  Moldova SSC
| |
| 10 | Litvanya SSC
| |
| 11 |  Kırgizistan SSC
| |
| 12 |  Tacikistan SSC
| |
| 13 |  Ermenistan SSC
| |
| 14 |  Türkmenistan SSC
| |
| 15 |  Estonya SSC
| |
1926 yılında gerçekleştirilen ilk Sovyetler Birliği nüfus sayımında toplam 176 farklı millet tespit edilmiştir.[9] Aşırı teferruatın (örneğin Yahudiler için dört ayrı etnik grup[a] ve Gürcüler için beş ayrı grup) ayıklanması ve çok küçük toplulukların hariç tutulmasıyla bu liste 69 millete indirgenmiştir.[11] Bu 69 millet, 45 millî sınırlarla belirlenmiş idarî birim içerisinde yaşamaktaydı. Bu birimler şunlardı: başlıca milletler için 16 Birlik düzeyinde cumhuriyet (SSC); Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti (RSFSC) dâhilinde diğer milletler için 23 özerk bölge (18 Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti - ÖSSC ve 5 özerk oblast); diğer Birlik cumhuriyetleri içerisinde ise 6 özerk bölge (biri Özbek SSC’de, biri Azerbaycan SSC’de, biri Tacik SSC’de ve üçü Gürcistan SSC’de) bulunmaktaydı.
Sovyetler Birliği’nde Üst Düzey Millî Özerk Bölgeleri[11]
Her etnik gruba millî bir toprak tahsisini esas alan genel siyasete rağmen, 1920’ler ve 1930’lar boyunca bazı topluluklar kendi özel millî bölgelerine sahip olamamışlardır. Bu durumun sebepleri arasında, bu grupların geniş bir sahaya dağılmış olmaları yahut yoğunlaştıkları mıntıkaların hâlihazırda başka bir etnik topluluğa ait millî cumhuriyet olarak teşkil edilmiş bulunması gösterilebilir. Mesela, Lehler ve Yahudiler (ki bu topluluk, Sovyetler nezdinde müstakil bir "milliyet" olarak addedilmekteydi), Ukrayna ve Beyaz Rusya SSC’lerinde bazı bölgelerde nüfusun üçte birini, hatta bazı şehirlerde ve kasabalarda yarısına yakınını teşkil etmekteydiler. Ancak bu nüfus yoğunluğuna rağmen, raion seviyesinde kurulan 24 adet millî ilçe haricinde bu gruplar için özel bir idarî birim teşkil edilmemiştir (her ne kadar 1934 yılında Rusya Uzak Doğusu’nda bir Yahudi Özerk Oblastı ihdas edilmişse de). Bu bölgelerde çoğunluğu Yidiş konuşan Yahudilere yönelik olarak, Beyaz Rusya SSC’de Yidiş’in resmî dil olarak tanınması sağlanmış; buna bağlı olarak da Yidiş dilinde eğitim veren millî bir kamu öğretim sistemi tesis edilmiş, Yidiş edebiyatı ve tiyatrosu desteklenmiş ve bu faaliyetler büyük Rus şehirlerinde de yürütülmüştür.[12] Bunun haricinde, Bulgarlar, Pontus Rumları, Macarlar, Romanlar, Uygurlar, Koreliler ve Gagavuzlar gibi başka azınlık gruplar da mevcuttu. (Bugün Gagavuzlar, Moldova’nın güneyinde “Gagavuzya” adı verilen ve belli ölçüde özerkliğe sahip bir bölgede yaşamaktadır.) Volga Almanları, II. Dünya Savaşı’nın 1941 yılında başlamasıyla birlikte millî bölgelerini kaybetmişlerdir. Kuzey halkları ise ne bir özerk cumhuriyete ne de özerk oblast statüsüne kavuşabilmiş; ancak 1930’lardan itibaren, kendilerine mahsus olmak üzere 10 millî özerk okrug etrafında teşkilatlandırılmışlardır. Bu okruglar şunlardır: Çukotka Özerk Okrugu, Koryak Okrugu, Nenets Özerk Okrugu, Taymır (Dolgan-Nenets) Okrugu, Yamalo-Nenets Okrugu, Hantı-Mansi Okrugu, Agin-Buryat Okrugu, Ust-Orda Buryat Okrugu, Evenk Okrugu ve Komi-Permyak Okrugu.[11]
Millî cumhuriyetlerin, oblastların ve okrugların yanı sıra, nüfusu 10.000 ila 50.000 arasında değişen yüzlerce millî ilçe ve 500 ila 5.000 nüfuslu birkaç bin millî köy birliği de tesis edilmiştir. Bazı durumlarda, bu siyasetin tatbiki için hem gönüllü hem de zorunlu iskan uygulamaları yapılmış; halkların bir araya toplanarak daha derli toplu bir yerleşim düzeni sağlanması hedeflenmiştir. Yeni Ekonomi Politikası döneminde sınır ötesi etnik grupların Sovyetler Birliği'ne göç etmesine ve Rus olmayan göçmenlerin geri dönmesine – her ne kadar bu durum casusluk şüphesiyle birer tehdit olarak görülse de – engel olunmamış; bu hareketlilik, milliyet inşası sürecine önemli katkı sağlamıştır.[5]
Sovyet idaresinin yabancı tesirinden duyduğu endişe, 1920’ler boyunca ülkenin sınır hattı boyunca meydana gelen etnik gerilla kalkışmalarının da etkisiyle artmıştır. Özellikle Finlandiyalı, Leh ve Alman nüfusun sadakati ciddi şekilde sorgulanmıştır. Ne var ki Temmuz 1925’te, Sovyet yönetimi kendisini bu meselede yeterince emniyette hissederek, sınır bölgelerindeki etnik gruplara – Sovyet nüfuzunu dışarıya doğru yaymak maksadıyla – merkez bölgelerdeki eşdeğerlerine nazaran daha geniş millî haklar ve imtiyazlar tanımıştır.[5] Bu siyaset, bilhassa Ukrayna SSC’de başarıyla tatbik edilmiş ve başlangıçta Lehlerin yaşadığı Kresy bölgesinde olumlu karşılık bulmuştur. Ancak bazı Ukraynalı komünistler, RSFSC sınırları içindeki komşu bölgeleri de talep etmeye başlamışlardır.[5]
Orta Asya’da Millî Taksimat Süreci
[değiştir | kaynağı değiştir]Gerekçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Rusya, XIX. yüzyılda Orta Asya’da hâkimiyet tesis etmiş ve müstakil olan Hokand Hanlığı, Hive Hanlığı ve Buhara Emirliği’ni ilhak etmiştir. 1917’de komünistlerin iktidara gelmesi ve Sovyetler Birliği’nin teşekkülüyle birlikte, Orta Asya’nın etnik temelli cumhuriyetlere ayrılması kararlaştırılmış ve bu süreç "Millî-Territoryal Taksimat" (National Territorial Delimitation – NTD) adıyla anılmıştır. Bu adım, komünist nazariyeye göre milliyetçiliğin komünist topluma geçişte gerekli bir ara safha olduğu kabulüne ve Josef Stalin’in "millet" tarifine uygun şekilde atılmıştır: "Tarihsel olarak teşekkül etmiş, ortak dil, ortak toprak, müşterek iktisadî hayat ve müşterek kültür vasıtasıyla şekillenmiş istikrarlı bir insan topluluğu."
Orta Asya sınırlarının tayini, kimi eleştirmenler tarafından böl ve yönet siyasetinin bir tezahürü olarak görülmüş; bölge halklarının suni olarak farklı milletlere ayrılması ve sınırların kasıtlı biçimde azınlıkları her bir devlete dağıtacak şekilde çizildiği iddia edilmiştir.[13] Sovyet yönetimi, bilhassa Korbaşı Hareketi gibi örneklerde gözlemlendiği üzere, Turanî milliyetçiliğe dair tehdit algısı da taşımaktaydı.[14] Ancak birincil kaynaklara dayanan derinlikli incelemeler, meselenin yüzeyde göründüğünden daha karmaşık ve çok boyutlu olduğunu göstermektedir.[15][16][17]
Sovyetler, etnik bakımdan homojen cumhuriyetler oluşturma niyetinde olsa da, Fergana Vadisi gibi bölgelerde etnik karışıklık had safhadaydı. Sartlar gibi karma kimlikli gruplar yahut Amu Derya boyundaki karışık Türkmen-Özbek boyları gibi örneklerde etnik sınır tayini kolay olmamış; yerel elitler kendi milletlerini öne çıkarmada ısrarcı olmuşlardır.[18][19] Moskova, bu karmaşa karşısında uzman eksikliği ve sağlıklı etnografik verilerin azlığı sebebiyle güçlük çekmiştir.[18][20] Ayrıca bu taksimat yalnızca etnik unsurlar üzerine değil; iktisadî, coğrafî, tarımsal ve altyapısal esaslara da dayanmak durumundaydı.[21][22] Bu unsurların çelişkili hedeflerle aynı potada eritilmesi çoğu zaman sınırların karmaşık ve girift olmasına, çok sayıda enklav ve azınlık grubunun "yanlış cumhuriyet" içinde kalmasına sebebiyet vermiştir. Kaldı ki Sovyetler, bu sınırların ileride uluslararası hudut hâline gelmesini hiç düşünmemiştir.
Yeni SSC’lerin ve Özerk Bölgelerin Teşkili
[değiştir | kaynağı değiştir]Etnik hatlara dayalı olarak bölgenin millî taksimatı (NTD), daha 1920 yılı itibarıyla önerilmişti.[23][24] Bu dönemde Orta Asya, RSFSC bünyesinde yer alan iki Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinden (MSSC) müteşekkildi: Nisan 1918’de kurulan Türkistan ÖSSC; bugünkü Güney Kazakistan, Özbekistan, Tacikistan ve Türkmenistan’ın büyük kısmını kapsamaktaydı. İkinci olarak ise Kazakistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (haritada Kirgizistan MSSC olarak geçer) mevcuttu. Bu yapı, 26 Ağustos 1920 tarihinde bugünkü Kazakistan’ın kuzey kısmına tekabül eden sahada kurulmuştu. O dönemde Kazaklar "Kırgız" olarak anılıyor, günümüzdeki Kırgızlar ise Kazakların alt kolu sayılarak "Karakırgız", yani "kara Kırgız" şeklinde tanımlanıyordu. Ayrıca, Buhara Emirliği ve Hive Hanlığı’nın ardılları olan iki ayrı halk cumhuriyeti de mevcuttu; bu yapılar, 1920 yılında Kızıl Ordu tarafından zaptedildikten sonra, Buhara ve Harezm Sovyet Halk Cumhuriyeti’ne dönüştürülmüşlerdir.[25]
25 Şubat 1924 tarihinde Politbüro ve Merkez Komite, Orta Asya’da millî taksimatın icrasına karar verdiğini ilan etti.[26][27] Bu süreç, Orta Asya Bürosu’na bağlı Özel Komite’nin nezaretinde yürütülecek ve bölgedeki başlıca milliyetler (Kazaklar, Türkmenler ve Özbekler) için üç alt komite teşkil edilecekti; ardından çalışmalar son derece hızlı bir şekilde yürütülmüştür.[28][29][30][31][32] Başlangıçta, Harezm ve Buhara halk cumhuriyetlerinin muhafazası yönünde bir niyet mevcuttu; ancak 1924 Nisan’ında bu yapıların parçalanmasına karar verildi. Yerel komünist partiler, bu karar karşısında çoğu kez sesli muhalefette bulundular. Özellikle Harezm Komünist Partisi kendi halk cumhuriyetini feshetmeye karşı direndi; fakat 1924 Temmuz’unda, bu yapının kendi kendini feshetmesi yönünde baskıya maruz bırakıldı.[33]
Türkistan ÖSSC, resmen iki Sovyet Sosyalist Cumhuriyetine (SSC) bölündü: Türkmen SSC ve Özbek SSC.[27] Türkmen SSC, günümüz Türkmenistan sınırlarına yakın şekilde teşkil edilmiş ve Sovyet Orta Asya’sındaki Türkmenler için bir yurt olarak düşünülmüştür. Buhara ve Harezm Halk Cumhuriyetleri büyük ölçüde Özbek SSC’ye dâhil edilmiş; bu SSC, hem Özbeklerin hem de etnik Taciklerin yaşadığı başka bölgeleri de içine almıştır. Aynı zamanda, Tacik ÖSSC, Tacik nüfusu temsilen Özbek SSC içinde ihdas edilmiştir[27] ve Mayıs 1929’da Özbek SSC’den ayrılarak tam teşekküllü bir Sovyet Sosyalist Cumhuriyetine terfi ettirilmiş (yani Tacik SSC olmuştur).[22][34] Kırgız SSC (bugünkü Kırgızistan), ancak 1936 yılında tesis edilebilmiştir. 1929–1936 yılları arasında Kara-Kırgız Özerk Oblastı olarak RSFSC bünyesinde bir vilayet statüsünde kalmıştır.[27][35] Kazak SSC de aynı tarihte (5 Aralık 1936) teşkil olunmuş; böylece, Sovyet Orta Asya’sının beş SSC’ye bölünmesiyle millî taksim süreci tamamlanmıştır. Bu beş cumhuriyet, 1991 yılında bağımsız devletlere dönüşeceklerdir.
1929 yılında Özbek ve Tacik SSC’lerinin bölünmesi esnasında, özellikle Buhara, Semerkand ve Surhanderya bölgelerinin statüsü üzerine hararetli münakaşalar yaşanmıştır. Bu şehirlerin tümü büyük ölçüde – hattâ bazı yerlerde çoğunlukla – Tacik nüfusa sahipti. Ancak Özbek ve Tacik tarafları arasında, Komünist Parti’nin yoğun müdahalesiyle müzakere edilen nihai kararda, bu üç bölge – çoğunlukla Tacik nüfusuna rağmen – Türk soylu Özbek SSC içinde bırakılmıştır. Tacik SSC ise, 5 Aralık 1929 tarihinde, Sovyet Orta Asya’sındaki etnik Taciklerin çoğuna yurt olacak biçimde ve günümüz Tacikistan sınırları çerçevesinde teşekkül ettirilmiştir.[36]
Azınlıklar İçin Millet İnşası
[değiştir | kaynağı değiştir]1920’ler ve 1930’larda, etnik gruplara ve milliyetlere millî topraklar tahsis eden millî taksimat politikasını, her millî bölgede tam teşekküllü millî kurumlar meydana getirmeyi amaçlayan millet inşası siyaseti takip etmiştir. Resmî olarak tanınan her etnik azınlığa – ne kadar küçük olursa olsun – bir millî toprak verilmiş ve burada belirli ölçüde bir özerklik ile birlikte millî elit kadrolardan oluşan bir yapı tesis edilmiştir.[5] Yazılı bir millî dil geliştirilmiş (şayet mevcut değilse), millî dil planlaması uygulanmış, yerli öğretmenler yetiştirilmiş ve millî mektepler açılmıştır. Bu, daima yerli dille yayın yapan basın organları ve yine o dilde kaleme alınmış kitaplar ile birlikte diğer kültürel hayat unsurlarıyla desteklenmiştir. Millî elitlerin gelişmesi ve idarî görevler ile Parti içindeki önde gelen pozisyonları üstlenmeleri teşvik edilmiş; bu çoğu zaman, yerli nüfusun oranını dahi aşan oranlarda gerçekleşmiştir.[6]
Tahıl toplama krizleri, kıtlıklar, iktisadî buhran, uluslararası istikrarsızlık ve 1930’ların başında göç akımının tersine dönmesiyle birlikte, Sovyetler Birliği; özellikle batı sınırlarında yaşayan ve sınır ötesi bağlara sahip diaspora halklarının (bilhassa Finler, Almanlar ve Lehler) muhtemel sadakatsizliğinden giderek daha fazla endişe duymaya başlamıştır. Bu durum, nihayetinde Stalin’in bu gruplara karşı baskıcı siyasetine zemin hazırlamıştır.[5]
Sovyet pasaport sisteminin 1932 yılında yürürlüğe girmesini müteakip, her yetişkin vatandaşın etnik kimliği (Rusça: национальность) pasaportuna işlenmek mecburiyetinde kalmıştır. Anne ve babanın farklı milliyetlere mensup olduğu hallerde, vatandaş hangi milliyeti yazdırmak istediğine kendisi karar verebilmiştir.[37] Bu uygulama Çarlık Rusyası’nda mevcut değildi ve Rusya Federasyonu’nda artık yürürlükten kaldırılmıştır; ancak Kazakistan ve Özbekistan gibi bazı eski Sovyet cumhuriyetlerinde hâlen yürürlüktedir.[38][39]
Bolşeviklerin plânı; kendi yönetimleri altındaki tüm millî, kültürel, dilsel ve coğrafî çeşitliliği tespit etmek ve hangi halk gruplarının “millet” tanımına dâhil edilmesi gerektiğini bilimsel ölçütlere göre belirlemekti. Bu vazife, hem Çarlık devrinden kalma etnografların ve istatistikçilerin çalışmaları hem de Sovyet denetimi altında yapılan yeni araştırmalara dayanıyordu. Halkın büyük kısmı “millet”in ne anlama geldiğini bilmediğinden, kendisine etnik grup sorulduğunda çoğu sadece bir isim vermiştir. Pek çok grup, biyolojik bakımdan benzer ama kültürel olarak farklı addedilmiştir. Orta Asya’da birçok kişi kendi “millet”ini “Müslüman” olarak tanımlamıştır. Diğer bazı hallerde, coğrafî konum ya da bir kişinin şehirde mi köyde mi yaşadığı fark yaratmaktaydı. Esasen ise, lehçeler ya da diller, farklı milletleri ayırt etmenin temelini oluşturmuştur. Ortaya çıkan neticeler çoğu zaman çelişkili ve karmaşıktı. Sadece Orta Asya’da 150’den fazla millet sayılmıştır. Bunlardan bazıları çok kısa sürede diğerlerine tâbi kılınmış; daha önce “millet” sayılan kimi topluluklar artık yalnızca birer “kabile” olarak yeniden tanımlanmıştır. Neticede, yıllar içinde millet sayısı azalmıştır.[6]
Sovyetler Birliği’nin Dağılması
[değiştir | kaynağı değiştir]1991 yılında Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte, 15 yeni egemen devlet ortaya çıkmış ve her biri millî azınlıklar hakkında kendi kanunlarını ve siyasetlerini benimsemiştir. Bu dönüşüm, milliyetçilik ve etnik gerginlik kaynaklı çeşitli ihtilafları da beraberinde getirmiştir.
Rusya Federasyonu içinde bazı özerk bölgeler, yeni etnik cumhuriyetlere dönüşmüştür.
1990 öncesi Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti’nin millî topraklarının ardılı olarak ortaya çıkan Rusya Federasyonu’na bağlı etnik cumhuriyetleri (2008) gösteren harita.
| ||
|
8. Kalmukya |
15. Kuzey Osetya-Alanya | |
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Notlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ 1926 sayımı, Yahudileri altı farklı etnik grup olarak sınıflandırmıştır: Aşkenaz Yahudileri, Buhara Yahudileri, Gürcü Yahudileri, Karaimler, Kırımçaklar ve Dağ Yahudileri[10]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]Dipnot
- ^ Hasan Ali Karasar, "The Partition of Khorezm and the Positions of Turkestanis on Razmezhevanie", Europe-Asia Studies, 60(7):1247-1260 (Eylül 2008).
- ^ Тархов, Сергей. Rusya’nın XII-XX. yüzyıllar arasındaki idarî-bölgesel taksimatındaki değişiklikler 23 Eylül 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- ^ Richard Overy (2004). The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia. W.W Norton Company, Inc. s. 545. ISBN 9780141912240. 2 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Kasım 2021.
- ^ a b c Stalin. "Against Federalism". Marxists.org. 4 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Mayıs 2017.
- ^ a b c d e f g Martin, Terry (1998). "The Origins of Soviet Ethnic Cleansing" 15 Aralık 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. The Journal of Modern History 70 (4), 813-861.
- ^ a b c Slezkine, Yuri (1994). "The USSR as a Communal Apartment, or How a Socialist State Promoted Ethnic Particularism" 15 Aralık 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Slavic Review 53 (2), 414–52.
- ^ Definition of a nation in J. Stalin, Marxism and the National Question 28 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., March–May 1913; Russian original: J. Stalin, Collected Works in 16 Volumes, volume 2 10 Aralık 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. .
- ^ Declaration of Rights of the Peoples of Russia 2 Aralık 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., 15 Kasım 1917, Büyük Sovyet Ansiklopedisi, çevrimiçi baskı. Erişim: 15 Kasım 2008.
- ^ 1926 SSCB nüfus sayımında milliyetlerin listesi 22 Mayıs 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. demoscope.ru üzerinden.
- ^ David Shneer, Yiddish and the Creation of Soviet Jewish Culture: 1918–1930, Cambridge University Press, 2004. s.52.
- ^ a b c Gerhard Simon, Nationalism and Policy Toward the Nationalities in the Soviet Union: From Totalitarian Dictatorship to Post-Stalinist Society, Westview Press, Boulder, CO, 1991.
- ^ Gessen, Masha (2016). Where the Jews aren't : the sad and absurd story of Birobidzhan, Russia's Jewish autonomous region (First bas.). New York. ISBN 9780805242461. OCLC 932001420.
- ^ For example: Stourton, E. in The Guardian, 2010 Kyrgyzstan: Stalin's deadly legacy https://www.theguardian.com/commentisfree/2010/jun/20/kyrgyzstan-stalins-deadly-legacy 4 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.; Zeihan, P. for Stratfor, 2010 The Kyrgyzstan Crisis and the Russian Dilemma https://worldview.stratfor.com/article/kyrgyzstan-crisis-and-russian-dilemma 4 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.; The Economist, 2010 Kyrgyzstan - Stalin's Harvest https://www.economist.com/briefing/2010/06/17/stalins-harvest?story_id=16377083 22 Haziran 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.; Pillalamarri, Akhilesh in the Diplomat, 2016, The Tajik Tragedy of Uzbekistan https://thediplomat.com/2016/09/the-tajik-tragedy-of-uzbekistan/ 19 Haziran 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.; Rashid, A in the New York Review of Books, 2010, Tajikistan - the Next Jihadi Stronghold? https://www.nybooks.com/daily/2010/11/29/tajikistan-next-jihadi-stronghold 26 Nisan 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.; Schreck, C. in The National, 2010, Stalin at core of Kyrgyzstan carnage, https://www.thenational.ae/world/asia/stalin-at-core-of-kyrgyzstan-carnage-1.548241 30 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- ^ Bergne, Paul (2007) The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic, IB Taurus & Co Ltd, pg. 39-40
- ^ Haugen, Arne (2003) The Establishment of National Republics in Central Asia, Palgrave Macmillan, pgs. 24-5, 182-3
- ^ Khalid, Adeeb (2015) Making Uzbekistan: Nation, Empire, and Revolution in the Early USSR, Cornell University Press, pg. 13
- ^ Edgar, Adrienne Lynn (2004) Tribal Nation: The Making Of Soviet Turkmenistan, Princeton University Press, pg. 46
- ^ a b Bergne, Paul (2007) The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic, IB Taurus & Co Ltd, pg. 44-5
- ^ Edgar, Adrienne Lynn (2004) Tribal Nation: The Making Of Soviet Turkmenistan, Princeton University Press, pg. 47
- ^ Edgar, Adrienne Lynn (2004) Tribal Nation: The Making Of Soviet Turkmenistan, Princeton University Press, pg. 53
- ^ Bergne, Paul (2007) The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic, IB Taurus & Co Ltd, pg. 43-4
- ^ a b Starr, S. Frederick (ed.) (2011) Ferghana Valley – the Heart of Central Asia Routledge, pg. 112
- ^ Bergne, Paul (2007) The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic, IB Taurus & Co Ltd, s. 40–41
- ^ Starr, S. Frederick (ed.) (2011) Ferghana Valley – the Heart of Central Asia, Routledge, s. 105
- ^ Bergne, Paul (2007) The Birth of Tajikistan, s. 39
- ^ Edgar, Adrienne Lynn (2004) Tribal Nation: The Making Of Soviet Turkmenistan, Princeton University Press, s. 55
- ^ a b c d Bergne, Paul (2007), s. 42
- ^ Edgar, 2004, s. 54
- ^ Edgar, 2004, s. 52–53
- ^ Bergne, 2007, s. 92
- ^ Starr, 2011, s. 106
- ^ Khalid, Adeeb (2015) Making Uzbekistan, s. 271–272
- ^ Edgar, 2004, s. 56–58
- ^ Khalid, 2015, s. 302–303, 307
- ^ William Fierman, ed., Soviet Central Asia: The Failed Transformation, Westview Press, Boulder, CO, 1991, pp. 16-18
- ^ Rahim Masov, The History of the Clumsy Delimitation, Irfon Yay., Duşanbe, 1991 (Rusça). İngilizce çeviri: The History of a National Catastrophe 1 Temmuz 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., çev. Iraj Bashiri, 1996
- ^ "Положение о паспортах (1932)" (Rusça). 24 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Aralık 2021.
- ^ "Россиянину хорошо и без "пятой графы"". Komsomolskaya Pravda (Rusça). 5 Mayıs 2010. 24 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Aralık 2021.
- ^ "Как в Казахстане в паспорте и удостоверении можно изменить графу "национальность"". Zona (Rusça). 26 Eylül 2020. 24 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Aralık 2021.
Alıntı
- John Everett-Heath (2003) Central Asia: History, Ethnicity, Modernity, Routledge-Curzon, 0-7007-0956-8
- Arne Haugen (2004) The Establishment of National Republics in Central Asia, Palgrave Macmillan, 1-4039-1571-7
- Terry Martin(2001). The Affirmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union, 1923-1939, Cornell University Press, 0-8014-8677-7
- Oliver Roy (2000) The New Central Asia: The Creation of Nations, NYU Press, 0-8147-7555-1
- Rogers Brubaker, Nationhood and the National Question in the Soviet Union and Post-Soviet Eurasia: An Institutionalist Account. Theory and Society, 23 [1] (February 1994): 47–78.
- Francine Hirsch (2005) Empire of Nations: Ethnographic Knowledge and the Making of the Soviet Union, Cornell University Press
.svg)