Sadaka taşı
Sadaka taşı, genellikle cami vb. yerlerde ihtiyaç sahiplerinin alabilmeleri için para vb.nin bırakıldığı özel yer.[1][2]
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Kökeni Selçuklu Hanedanına kadar uzanan yardım şeklidir. Fakir insanları rencide etmemek için düşünülmüş bir modeldir.
Osmanlılar döneminde daha da yaygınlaştırıldığı biliniyor. Yardım yapan ile alan birbirini görmez, tanımaz ve bilmez. Alanın mahcubiyetten, verenin ise riya ve gösterişten uzak durması beklenir.
Bulgaristan, Bosna-Hersek, Makedonya, Tunus ve Cezayir gibi Osmanlı’nın egemen olduğu farklı coğrafyalarda izleri vardır. Sadaka taşları, ihtiyaç sahibi insanların kolaylıkla ulaşabileceği camilerin, çeşmelerin (Kazlı Çeşme), köprülerin (Nasrullah Köprüsü), hastane ve bakımevlerinin yakınında bulunduğu gibi sık geçilen sokakların bir köşesinde de yer alabiliyordu.
İstanbul’da bir zamanlar 160 adet sadaka taşının olduğu kaynaklarda yer alır. Bunların en meşhuru Üsküdar İmrahor Cami önünde bulunan ve Üsküdar Belediyesi tarafından korumaya alınan devşirme kırmızı granitten yontulmuş sadaka taşıdır.[3]
Mimari özellikleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Genellikle Antik porfir sütunlardan dönüştürülmüş, tepesinde para bırakılabilecek oyukları bulunan dikitlerdir.
Duvarlarda oyuk şeklinde olanları da vardır. Mimari olarak, Nişan taşı, Mola taşı, Seng-i İbret (İbret taşı), Çöpür Taşı, Musalla Taşı, Binek taşı, Yitik taşı ve Namazgâh Kıble taşı gibi tek eser kategorisine dahil edilirler. Mimari özellikleri gibi isimleri de bölgelere göre değişiklik gösterir. İhtiyaçgah (Türkmenistan-Aşgabat), Hayrat deliği (Konya), Hacet taşı (Kayseri), Zekat Kuyusu (Hasankeyf-Batman), Sadaka Oyuğu, Fıkara Taşı (Üsküdar) ve ihsan Kapısı gibi isimlerle de bilinirler.[4]
Günümüz uygulamaları
[değiştir | kaynağı değiştir]Sadaka taşlarının izdüşümüne günümüzde de rastlamak mümkün. Askıda kahve, askıda ekmek, askıda kitap ve askıda fatura sadaka taşı sistemine benzetilebilir.
Türkiye'deki bazı sadakataşları
[değiştir | kaynağı değiştir]| Şehir | Semt | Yer | Fotoğraf | |
|---|---|---|---|---|
| İstanbul | Doğancılar, Üsküdar | İmrahor Camisi yanı |  | |
| İstanbul | Karacaahmet | Fethi Ahmetpaşa Camisi yanı |  | |
| İstanbul | Karacaahmet | Aşçıbaşı Camisi yanı |  | |
| İstanbul | Fatih | Mehmed Ağa Camisi yanı | ||
| İstanbul | Fatih | Kasım Günani Cami karşısı | ||
| İstanbul | Kocamustafapaşa | Sümbül Efendi Camisi avlusu | ||
| İstanbul | Süleymaniye, Fatih | Süleymaniye Camisi avlusu | ||
| İstanbul | Eminönü | Yeni Cami avlusu | ||
| İstanbul | Eminönü | Nuruosmaniye Camisi avlusu | ||
| İstanbul | Eyüpsultan | Caferağa nedresesi avlusu | ||
| İstanbul | Zeytinburnu | Kazlı Çeşme her iki yanında | .jpg) |
|
| Kayseri | Ulu Cami | |||
| Eskişehir | Odunpazarı | Odunpazarı |  |
|
| Ankara | Samanpazarı | Kesikbaş Türbesi kuzeybatısı | ||
| Ankara | Altındağ | Yeşil Ahi Camisi girişi ve avlusu | ||
| Ankara | Hacı Bayram Türbesi | |||
| Ankara | Ayaş ilçesi | Ayaş Ulu Cami batı kapısı | ||
| Kırklareli | Lüleburgaz ilçesi | Sokullu Mehmet Paşa Camisi son cemaat yeri | ||
| Sivas | Kale Camisi kuzey doğusu | |||
| Samsun | Bafra ilçesi | Bafra Büyük Cami avlusu giriş kapısı | ||
| Yozgat | Çopanoğlu Camisi avlusu kuzeydoğu dış köşesi | |||
| Çankırı | Çivitçioğlu Medresesi giriş kapısı sağ tarafı | |||
| Manisa | Salihli ilçesi | Salihli Camisi kuzeydoğu dış köşesi | ||
| Çorum | Çorum Ulu Cami avlusundaki şadırvanın önü | |||
| Çanakkale | Eceabat ilçesi | Bigalı Köyü |
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Sadaka taşı. 19 Ekim 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. tdk.gov.tr. Erişim Tarihi:17.10.2016
- ^ Acun, Hakkı: Taş, TDV İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İst. 2012, c.40, s.143
- ^ Özemre, Ahmet Yüksel. Üsküdar Ah Üsküdar, Kubbealtı Neşriyat, İst. 2007, s.96
- ^ Sevim, Nidayi. Medeniyetimizde Toplumsal Dayanışma ve Sadaka Taşları, Kitapdostu, İst. 2010, s.83-114