Rossi-Farrel ölçeği
Rossi–Forel ölçeği, 19. yüzyılın sonlarında İtalyan jeolog Michele Stefano de Rossi ile İsviçreli bilim insanı François-Alphonse Forel tarafından geliştirilen on basamaklı bir deprem şiddeti (intensity) ölçeğidir. 1870'lerin sonlarında ortaya çıkmış, 1883’te standartlaşmış ve 20. yüzyıl başlarına dek yaygın kullanılmış; ardından daha ayrıntılı Mercalli şiddet ölçeği ile yer değiştirmiştir.[1][2]
Bu madde şiddet (intensity) ölçeği hakkındadır; büyüklük (magnitude) için bkz. Deprem büyüklüğü.
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]De Rossi, 1873 civarında mikrosismik sarsıntıları tanımlayan bir şema önerdi. Forel, Cenevre Gölü çevresindeki gözlemlerine dayanarak tanımları genişletti. İkili, 1883’te on basamaklı tek bir metinde uzlaşarak Rossi–Forel ölçeğini yayımladı.[3] Ölçek 20. yüzyıl başlarına dek Avrupa’da ve başka bölgelerde başvurulan başlıca şiddet sistemi oldu; 1902’den itibaren Mercalli şiddet ölçeği daha ayrıntılı betimleriyle yaygınlaştı.[2]
Ölçek basamakları
[değiştir | kaynağı değiştir]Aşağıdaki tablo, klasik Rossi–Forel tanımlarının Türkçe özetidir. Basamaklar sahadaki makroseismik etkiler üzerinden betimlenir ve depremin büyüklüğünü değil yerel şiddetini ifade eder.
| Seviye | Kısa tanım (özet) |
|---|---|
| I | Sadece aletlerle kaydedilen; deneyimli gözlemci tarafından güçlükle algılanır. |
| II | Çok hafif; dinlenen az sayıda kişi hisseder; farklı tip sismograflarca kaydedilir. |
| III | Hafif; istirahat hâlindeki birkaç kişi hisseder; süresi/yönü sezilebilir. |
| IV | Hafif; hareket hâlindeki kişiler de hisseder; kapı/pencere/ince eşyalar titrer. |
| V | Orta; çoğu kişi hisseder; bazı eşyalar yer değiştirir; kimi çanlar çalar. |
| VI | Güçlü; uykudakiler uyanır; avizeler belirgin sallanır; saatler durabilir; ağaç/çalılar dalgalanır. |
| VII | Çok güçlü; eşyalar devrilir; sıvalar dökülür; panik görülebilir; binalarda orta-ağır hasar. |
| VIII | Hasar verici; bacalar yıkılır; duvarlarda geniş çatlaklar oluşur. |
| IX | Yıkıcı; çok sayıda yapıda kısmi ya da tam göçme. |
| X | Çok yıkıcı; geniş alanlı yıkım, zemin çatlakları, kaya düşmeleri/heyelanlar. |
Bilimsel önemi
[değiştir | kaynağı değiştir]- Standartlaşma: Makroseismik gözlemlerin betimlenmesinde ilk uluslararası ortak dillerden biri oldu.[2]
- Tarihsel sismoloji: Arşiv kayıtlarının ve tarihî depremlerin yeniden değerlendirilmesinde referans çerçeve sağlar.[4]
- Modern ölçeklere köprü: MSK-64 ve EMS-98 gibi sistemlerin gelişiminde temel basamak oluşturdu.[2]
Rossi–Forel ve büyüklük kavramı
[değiştir | kaynağı değiştir]Rossi–Forel bir şiddet ölçeğidir; büyüklük, sismik kaynakta açığa çıkan enerjiyi sayısal olarak tanımlar (örn. Mw). Aynı büyüklükteki iki deprem, yerel koşullar nedeniyle farklı Rossi–Forel şiddetleriyle hissedilebilir. Bu nedenle şiddet haritaları, yerel zemin koşulları ve yapı stokuyla birlikte yorumlanır.[2]
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "1883 Rossi–Forel Scale of Earthquake Intensity". Natural Resources Canada – Earthquakes Canada. 29 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2025.
- ^ a b c d e "Intensity and Intensity Scales (Chapter 12)" (PDF). GFZ German Research Centre for Geosciences. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2025.
- ^ "Rossi–Forel scale" (İngilizce). 26 Temmuz 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2025.
- ^ "Macroseismology: the study of the effects of earthquakes" (İngilizce). INGV. 5 Mayıs 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2025.
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]- "Rossi–Forel Scale". Earthquakes Canada. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2025.
- "Intensity and Intensity Scales (GFZ)" (PDF). GFZ. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2025.
- "François-Alphonse Forel biyografisi". Britannica. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2025.
- "19. yüzyıl İsviçre'sinde sismoloji dili (makale)" (İngilizce). Cambridge University Press. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2025.