Primat şehir
Primat şehir, bir ülkenin, bölgenin veya eyaletin en büyük kenti olup, nüfus, ekonomik, kültürel ve politik etki açısından diğer tüm şehirlerden açık ara önde olan şehirler için kullanılan bir kavramdır. Bu şehirler, genellikle ikinci en büyük şehirden en az iki kat fazla nüfusa ve çok daha fazla ulusal etkiye sahiptir. Kavram, coğrafyacı Mark Jefferson tarafından 1939'da tanımlanmıştır.[1]
Tanım ve kuramsal temeller
[değiştir | kaynağı değiştir]Primat şehir kavramı, kentler hiyerarşisinde bir başat şehirin varlığını ifade eder. Jefferson'a göre, bir ülkenin en büyük şehri, sadece nüfus bakımından değil, aynı zamanda ekonomik, kültürel ve politik olarak da belirgin biçimde baskınsa ve ikinci büyük şehirden en az iki kat büyükse primat şehir olarak kabul edilir[1]. Bu şehirler, ülke içinde göçlerin ve yatırımların büyük kısmını kendine çeker ve çoğu zaman ülkenin vitrini işlevi görür.[2]
Özellikleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Primat şehirlerin başlıca özellikleri şunlardır:
Nüfus yoğunluğu ve büyüklük: İkinci en büyük şehirden genellikle en az iki kat büyük nüfusa sahiptir.
Ekonomik merkez: Sanayi, finans, ticaret ve hizmet sektörlerinin merkezi konumundadır.
Kültürel ve politik etki: Ülkenin kültürel etkinliklerinin, medya kuruluşlarının ve yönetim organlarının çoğu burada toplanır.
Ulaşım ve altyapı: Ulaşım ağlarının ve altyapı yatırımlarının merkezi olur.
Çekim gücü: İç göç, yatırım ve yeniliklerin ana odağıdır.[3]
Oluşum nedenleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Primat şehirlerin ortaya çıkışında çeşitli faktörler rol oynar:
Merkeziyetçi yönetim: Siyasi ve ekonomik kararların tek merkezde toplanması,
Kolonyal geçmiş: Sömürge dönemlerinde idari ve ekonomik faaliyetlerin tek şehirde yoğunlaşması,
Ekonomik politikalar: Yatırım ve kaynakların belirli bir şehirde yoğunlaştırılması,
Ulaşım ve iletişim: Ulaşım ve iletişim ağlarının merkezileşmesi.[4]
Sonuçları ve eleştiriler
[değiştir | kaynağı değiştir]Primat şehirler, ülke genelinde dengesiz kalkınmaya ve bölgesel eşitsizliğe yol açabilir. Kırsal alanlar ve küçük şehirler, kaynak ve nüfus kaybı yaşayabilir. Bu durum, altyapı sorunları, konut sıkıntısı, trafik yoğunluğu ve çevresel baskılar gibi kentsel problemlere de neden olabilir. Diğer yandan, primat şehirler inovasyon, kültürel üretim ve uluslararası rekabet açısından ülkeye avantaj sağlayabilir.[2]
Primat şehir ölçütleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Primat şehir olgusunun ölçümünde genellikle şu yöntemler kullanılır:
Nispi başatlık oranı: Primat şehrin nüfusunun, ikinci en büyük şehrin nüfusuna oranı.
Toplam nüfus payı: Ülke nüfusunun ne kadarının primat şehirde yaşadığı.[3]
Bölgesel örnekler
[değiştir | kaynağı değiştir]- Türkiye'de İstanbul, nüfus, ekonomi, kültür ve eğitim alanlarında ülkenin açık ara en büyük ve etkili şehridir. 2020'li yıllarda İstanbul'un nüfusu, ikinci büyük şehir olan Ankara'nın yaklaşık üç katına ulaşmıştır. Ayrıca sanayi, finans, medya ve kültür sektörlerinin merkezi konumunda olması nedeniyle tipik bir primat şehir örneği olarak kabul edilir.[3]
- Paris (Fransa): Ülkenin politik, ekonomik ve kültürel merkezi.
- Bangkok (Tayland): Nüfusu, ikinci en büyük şehir olan Chiang Mai'den sekiz kat fazladır.
- Buenos Aires (Arjantin), Londra (Birleşik Krallık), Seul (Güney Kore), Kahire (Mısır): Kendi ülkelerinde benzer şekilde başat şehirlerdir.[2][5]
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynak
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ a b Jefferson, Mark (1939). "The Law of the Primate City". Geographical Review. 29 (2). ss. 226-232. JSTOR 209944.
- ^ a b c Pacione, Michael (2009). Urban Geography: A Global Perspective (PDF) (İngilizce) (2 bas.). Londra: Routledge. Erişim tarihi: 15 Haziran 2025.
- ^ a b c Tümertekin, E., & Özgüç, N. (2009). Ekonomik Coğrafya. İstanbul: Çantay Kitabevi.
- ^ Ades, Alberto F.; Glaeser, Edward L. (1995). "Trade and Circuses: Explaining Urban Giants" (PDF). The Quarterly Journal of Economics (İngilizce). 110 (1). Oxford University Press. ss. 195-22715 Haziran 2025.
- ^ Parnreiter, Christof (2019). "Primacy" (PDF). The Wiley Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies (İngilizce). Hoboken: John Wiley & Sons. Erişim tarihi: 15 Haziran 2025.