Ordinaryüs

Ordinaryüs (Latince: ordinarius), Almanya ve Türkiye başta olmak üzere bazı ülkelerin akademik sistemlerinde kullanılmış veya kullanılmakta olan, profesörlüğün üzerinde yer alan ve genellikle bir kürsünün başkanlığını ifade eden en üst düzey akademik ünvandır.

Türkiye'de 1933 Üniversite Reformu ile kurumsallaşan bu ünvan, 1981 yılında çıkarılan 2547 Sayılı Yükseköğretim Kanunu ile yürürlükten kaldırılmıştır. Türk akademik tarihinde "hocaların hocası" olarak da bilinmektedir.

Kökenbilim ve terminoloji

"Ordinaryüs" kelimesi Latince "düzen, sıra, nizam" anlamına gelen ordo kökünden türetilmiş olup ordinarius; "nizami, usule uygun, olağan" anlamlarına gelir.

Akademik bir terim olarak kullanımı 19. yüzyıl Alman üniversite sistemine dayanır. Alman akademik geleneğinde profesörler iki ana gruba ayrılırdı:

• Professor Ordinarius (Nizami Profesör): Bir kürsünün (Almanca: Lehrstuhl) sahibi ve yöneticisi olan, fakülte yönetiminde oy hakkı bulunan tam yetkili profesördür.
• Professor Extraordinarius (Nizami olmayan / Dışarıdan atanan Profesör): Genellikle kadrolu olmakla birlikte bir kürsüye sahip olmayan veya daha alt kademede bulunan profesörlerdir.

İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri'ndeki karşılığı genellikle "Distinguished Professor" (Seçkin Profesör) veya idari yetki bakımından "Chair" (Kürsü Başkanı) ünvanlarıdır.

Türkiye'de tarihçe

1933 Üniversite Reformu ve kuruluşu

Ordinaryüs ünvanı, Darülfünun'un kapatılıp yerine İstanbul Üniversitesi'nin kurulduğu 1933 Üniversite Reformu sırasında, Türkiye'ye davet edilen Alman bilim insanlarının etkisiyle Türk akademik sistemine girmiştir. Bu dönemde oluşturulan "Kürsü" sistemi gereği, bir anabilim dalının yönetimi ve o alandaki en yetkili söz hakkı ordinaryüs profesörlere verilmiştir.

Bir öğretim üyesinin ordinaryüs olabilmesi için;

• En az beş yıl profesörlük yapmış olması,
• Bilimsel çalışmaları ve yayınlarıyla ulusal ve uluslararası düzeyde rüştünü ispatlamış olması,
• Fakülte profesörler kurulunun önerisi ve üniversite senatosunun kararı gerekmekteydi.

Kaldırılması

1960 yılından sonra üniversite sisteminde yapılan tartışmalar ve yasal düzenlemelerle ordinaryüs ünvanının verilmesi fiilen yavaşlamış, akademik hiyerarşideki "kürsü" sistemi sorgulanmaya başlanmıştır.

12 Eylül Darbesi'nin ardından yükseköğretim sistemini merkeziyetçi bir yapıda yeniden düzenleyen Yükseköğretim Kurulunun (YÖK) kurulması ve 4 Kasım 1981 tarihli ve 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun yürürlüğe girmesiyle birlikte "Kürsü" sistemi kaldırılarak "Anabilim Dalı" sistemine geçilmiştir. Bu yasal değişiklikle birlikte ordinaryüs ünvanı resmen lağvedilmiştir. Ancak kazanılmış haklar saklı tutulduğundan, yasa çıktığında hayatta olan ordinaryüsler bu ünvanlarını ömür boyu kullanmaya devam etmişlerdir.

Türkiye'de bu ünvanı taşıyan son kişi, 2006 yılında vefat eden Reşat Kaynar'dır.

Popüler kültürde kullanımı

Türkiye'de halk arasında ve argoda "ordinaryüs" kelimesi, akademik anlamından sıyrılarak bir işin erbabı, ustası veya "piri" anlamında kullanılmaktadır. Özellikle futbol lügatında, takımı çok iyi yöneten teknik direktörler veya oyun zekası çok yüksek futbolcular (örneğin Lefter Küçükandonyadis) için bir lakap olarak kullanılmıştır.