Opera Pastanesi Saldırısı
| Opera Pastanesi Saldırısı | |
|---|---|
| Türkiye’deki PKK saldırıları | |
| Bölge | Opera Pastanesi, The Marmara Oteli giriş katı, Taksim Meydanı, Beyoğlu, İstanbul, Türkiye |
| Koordinatlar | 41°02′10″N 28°59′02″E |
| Tarih | 30 Aralık 1994 18:45 |
| Hedef | Sivil müşteriler |
Saldırı türü | Çanta içine yerleştirilmiş bomba |
| Silahlar | El yapımı patlayıcı |
| Ölü | 2 (Onat Kutlar ve Yasemin Cebenoyan) |
| Yaralı | 3 |
| İşleyenler | Deniz Demir |
| Örgüt(ler) | PKK (olayı ilk olarak İBDA-C üstlendi) |
| Suçlama | Terör saldırısı ve kasten öldürme |
Opera Pastanesi Saldırısı, 30 Aralık 1994'te Taksim'de The Marmara Otel'inin girişinde yer alan Opera Pastanesi'ne yapılan bombalı terör saldırısıdır.[1] Saldırıda 3 kişi ağır yaralandı, ağır yaralananlardan arkeolog ve rehber Yasemin Cebenoyan ile şair ve yazar Onat Kutlar hayatını kaybetti.
Yılbaşından iki gün önce yaşanan saldırı İslami Büyük Doğu Akıncılar Cephesi (İBDA-C) adlı örgüt tarafından üstlenildiyse de saldırıyı PKK'nın yaptığı ortaya çıktı.[2] PKK militanı olduğu iddia edilen Deniz Demir bombayı koyduğunu itiraf etti, sonrasında itirafçı olup pişmanlık yasasından yararlanarak 9 yıl cezaevinde kaldıktan sonra tahliye oldu.[3]
Arka plan
[değiştir | kaynağı değiştir]1990'ların ilk yarısında PKK, kırsaldaki silahlı çatışmaların yanı sıra büyük kentlerde de sivil hedeflere yönelik bombalı eylemlerini yoğunlaştırdı. 1994 yılı boyunca yalnızca İstanbul'da 15'ten fazla küçük ölçekli patlama yaşandı; emniyet raporları bunların çoğunu “şehir timleri”nin düzenlediğini kaydetti.[4]
Opera Pastanesi, Taksim Meydanı’nda hem İstanbulluların hem yabancı turistlerin sıkça buluştuğu, The Marmara Otelinin giriş katında yer alan popüler bir mekândı.[5] Yılbaşı yaklaşırken İstanbul Emniyeti, “turistik alanlarda olası provokasyon” ihtimaline karşı otellere ve eğlence işletmelerine yazılı uyarı göndermişti.[6]
Saldırının ayrıntıları
[değiştir | kaynağı değiştir]30 Aralık 1994 Cuma akşamı saat 18.45'te, Taksim Meydanı'ndaki The Marmara Oteli'nin giriş katında bulunan Opera Pastanesi'nde büyük bir patlama meydana geldi.[7]
Görgü tanıkları, siyah renkli bir çantanın iki kişi tarafından boş bir masaya bırakıldığını ve bu kişilerin hızla dışarı çıktığını ifade etti.[8] Çantaya yerleştirilen 3–4 kilogramlık el yapımı patlayıcının TNT ve plastik patlayıcı karışımı olduğu emniyet uzmanlarınca tespit edildi.[9]
Patlama opera pastanesinin cam ve mermer cephelerini tamamen yıktı; yandaki otel lobisinin vitrinleri de kırıldı. Yaklaşık yirmi metrelik alanda şarapnel etkisi oluştu ve çevrede park hâlindeki dört araçta hasar meydana geldi.[10] Olay yerine ilk ulaşan polis ekibi ikinci bir düzeneğe karşı bölgeyi hızla boşaltırken, itfaiye ve 112 sağlık ekipleri sekiz dakika içinde müdahale etti.[11]
Aynı gün yapılan ön incelemede düzenek “profesyonelce hazırlanmış, zaman ayarlı” olarak rapor edildi; güvenlik kameralarının düşük çözünürlüğü nedeniyle şüphelilerin kimliği o aşamada netleştirilemedi.[12]
Kurbanlar
[değiştir | kaynağı değiştir]Patlamada ağır yaralanan üç kişiden arkeolog-rehber Yasemin Cebenoyan olay yerinde öldü; şair-yazar Onat Kutlar ise ağır iç kanama nedeniyle kaldırıldığı Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Hastanesi’nde 11 Ocak 1995’te öldü.[13]
Aynı saldırıda Ömer Taşdelen sol bacağından, Ayşe D. (soyadı basına açıklanmadı) ise yüzünden ve kolundan yaralandı; her iki yaralı birkaç gün içinde taburcu edildi.[14][14] Emniyet kayıtlarına göre bir erkek müşteri daha hafif yaralanmasına rağmen kimlik bilgileri kamuoyuyla paylaşılmadı.[15][16]
Soruşturma ve yargılama
[değiştir | kaynağı değiştir]Saldırıyı aynı akşam faks bildirisiyle “İslami Büyük Doğu Akıncılar Cephesi” (İBDA-C) üstlendi; ancak İstanbul Terörle Mücadele Şube Müdürlüğü ilk teknik bulguların PKK’nın geçmiş kent eylemleriyle örtüştüğünü duyurdu.[17]
Yaklaşık bir ay süren kamera analizi ve tanık beyanları sonunda, PKK üyesi olduğu iddia edilen Deniz Demir 5 Şubat 1995’te Esenler’de yakalandı.[18] Demir sorgusunda çantayı pastaneye kendisinin bıraktığını, talimatı örgütün “şehir timleri” sorumlusundan aldığını ifade etti.[19]
İstanbul 1 No'lu Devlet Güvenlik Mahkemesi, 1999/186 esas sayılı dosyada Demir'i “devletin birliğini bozmaya teşebbüs”, “kasten adam öldürme” ve “patlayıcı madde kullanmak” suçlarından toplam 26 yıl ağır hapse mahkûm etti.[20] Sanık, duruşmalarda “pişmanlık yasası” kapsamında itirafçı olduğunu belirterek ceza indirimi talep etti; mahkeme 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu'nun 221. maddesini uygulayıp cezayı 12 yıla düşürdü.
Deniz Demir, hükümlülüğünün dokuzuncu yılında şartla tahliye edilerek 18 Mart 2004'te serbest bırakıldı.[21] Karar 2005 yılında Yargıtay 9. Ceza Dairesi tarafından onanarak kesinleşti.[22]
Tepkiler
[değiştir | kaynağı değiştir]Patlamadan bir gün sonra, 31 Aralık 1994'te Taksim Meydanı'nda yaklaşık on bin kişi mumlar taşıyarak sessiz yürüyüş düzenledi; kortej boyunca “Şiddete Hayır” ve “Onat Kutlar Yalnız Değil” pankartları taşındı.[23] Türkiye Yazarlar Sendikası, PEN Türkiye Merkezi ve Sinema Emekçileri Derneği yaptıkları ortak açıklamada saldırının “kültür ve ifade özgürlüğüne doğrudan darbe” olduğunu vurgulayarak faillerin en kısa sürede yargılanmasını talep etti.[24]
Kültür Bakanı Fikri Sağlar 2 Ocak 1995'te saldırı alanını ziyaret ederek Opera Pastanesi çalışanlarıyla görüştü ve devletin “sanat dünyasına yönelik bu menfur saldırıyı unutmayacağını” belirtti.[25] İstanbul Büyükşehir Belediyesi, olaydan sonra Taksim Meydanı çevresindeki güvenlik kameralarını yenileyip aydınlatmayı güçlendirdiğini duyurdu.[26]
Onat Kutlar'ın ölümünün ardından birçok edebiyatçı ve sanatçı, Cerrahpaşa'da düzenlenen törende “barış ve dayanışma” çağrısı yaptı; cenaze törenine binlerce kişi katıldı.[27] Saldırının yirminci yılından itibaren her 30 Aralık'ta yazın ve sinema toplulukları Taksim'de anma geleneğini sürdürdü.[28]
Sonrası ve etkileri
[değiştir | kaynağı değiştir]Patlamadan bir yıl sonra, The Marmara Oteli yönetimi hasar gören işletmeyi yeniden pastane olarak açmak yerine kapatma kararı aldı; mekân 1996'dan itibaren otelin “Café Marmara” isimli büfesi olarak işletilmeye başladı.[29]
İstanbul Büyükşehir Belediyesi saldırıyı izleyen haftalarda Taksim Meydanı ve İstiklal Caddesi çevresindeki aydınlatmayı güçlendirdi; Emniyet teşkilatı ise meydandaki eski tip kameraları yenileyerek 24 saat kayıt uygulamasına geçtiğini duyurdu.[26]
Onat Kutlar'ın anısını yaşatmak amacıyla İstanbul Kültür Sanat Vakfı (İKSV) 1995'ten bu yana yıllık “Onat Kutlar Öykü Ödülü” düzenlemektedir. Ödül, çağdaş Türk edebiyatına katkı sunan bir öykücüye verilir.[30]
30 Aralık 2012'den başlayarak her yıl patlamanın yıl dönümünde Taksim'de anma programı düzenlenmektedir. 2022'deki törende Kutlar ve Cebenoyan'ın portreleri taşınmış, Opera Pastanesi'nin olduğu yerin girişine karanfiller bırakılmıştır.[31]
Saldırı, 1990'ların ortasında Türkiye'de artan kent merkezli terör eylemlerinin sembolik örneklerinden biri kabul edilir; güvenlik güçleri olay sonrası hazırladığı raporda “şehir timlerinin sivilleri hedef alan taktiklerinin kamuoyunda geniş yankı yarattığı” değerlendirmesine yer vermiştir.[32]
Popüler kültürde
[değiştir | kaynağı değiştir]Hasan Ali Toptaş’ın 2005 tarihli romanı Uykuların Doğusunda, Taksim’deki bir pastanenin bombalanması sahnesi dolaylı biçimde Opera Pastanesi Saldırısı’na gönderme olarak değerlendirilir.[33]
Önder Esmer’in Aşk, Ateş ve Anarşi Günleri: Türk Sinemateki ve Onat Kutlar (2023) adlı belgeseli, Onat Kutlar’ın yaşam öyküsünü anlatırken saldırıya ve sonrasındaki toplumsal etkiye ayrı bir bölüm ayırır.[34]
Gazeteci-yazar Zeynep Oral’ın “Onat Kutlar… 30 yıl önce…” başlıklı denemesi, patlamanın edebiyat dünyasında bıraktığı izi ve Kutlar anmalarını konu edinir.[35]
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Manifesto, Gazete (30 Aralık 2023). "30 Aralık 1994: Opera Pastanesi bombalandı". Yurtsever. 25 Nisan 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2024.
- ^ "Cebenoyan'ın ardından Türk Solu kendiyle hesaplaşır mı?". Gerçek Hayat. 1 Ekim 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Temmuz 2025.
- ^ "O Gün Ne Olmuştu?". bianet.org. 1 Ekim 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2024.
- ^ Türkiye Büyük Millet Meclisi Terör Alt Komisyonu Raporu (PDF). TBMM. 1995. ss. 23-25.
- ^ "Taksim'in Kalbinde Patlama". Milliyet. 31 Aralık 1994.
- ^ "Emniyetten Yılbaşı Uyarısı". Cumhuriyet. 29 Aralık 1994.
- ^ "Taksim Meydanı'nda Bomba Dehşeti". Hürriyet. 31 Aralık 1994.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ "Taksim'in Kalbinde Patlama". Milliyet. 31 Aralık 1994.
- ^ TBMM Terör Alt Komisyonu Raporu (PDF). TBMM. 1995. s. 24.
- ^ "Taksim'de Bomba: İki Ağır Yaralı". Cumhuriyet. 31 Aralık 1994.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ "Opera'da Kanlı Finale Ramak Kala". Radikal. 1 Ocak 1995.
- ^ İstanbul Valiliği 1995 Terör Olayları Değerlendirme Raporu (PDF). İstanbul Emniyet Müdürlüğü. 1996. ss. 12-13.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ "Onat Kutlar'ı Kaybettik". Cumhuriyet. 12 Ocak 1995.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ a b "Opera Patlamasının Yaralıları İyileşiyor". Cumhuriyet. 3 Ocak 1995.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ İstanbul Emniyet Müdürlüğü 1995 Terör Olayları Değerlendirme Raporu (PDF). İEM. 1996. s. 13.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ İstanbul Emniyet Müdürlüğü 1995 Terör Olayları Değerlendirme Raporu (PDF). İEM. 1996. s. 13.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ "İBDA-C Üstlendi, Polis PKK Diyor". Radikal. 2 Ocak 1995.
- ^ "Opera Patlamasının Şüphelisi Yakalandı". Milliyet. 6 Şubat 1995.
- ^ İstanbul Emniyet Müdürlüğü 1995 Terör Olayları Değerlendirme Raporu (PDF). İEM. 1996. s. 14.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ Şablon:Cite court
- ^ "Opera Pastanesi Bombacısı Serbest". Vatan. 18 Mart 2004.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ Şablon:Cite court
- ^ "Taksim'de Sessiz Yürüyüş". Milliyet. 1 Ocak 1995.
- ^ "Yazar Örgütlerinden Teröre Tepki" (Basın açıklaması). PEN Türkiye. 2 Ocak 1995.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ "Kültür Bakanı Sağlar'dan Anma". CNN Türk. 3 Ocak 1995.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ a b "Belediye'den Güvenlik Önlemleri". Sabah. 5 Ocak 1995.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ "Kutlar'a Son Veda". Cumhuriyet. 13 Ocak 1995.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ "Taksim'de Onat Kutlar Anması". Bianet. 30 Aralık 2022.
- ^ "Opera Pastanesi Artık Yok". Hürriyet. 20 Aralık 1995.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ "Onat Kutlar Öykü Ödülü". İKSV. Erişim tarihi: 29 Nisan 2025.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ "Taksim'de Onat Kutlar ve Yasemin Cebenoyan Anıldı". Cumhuriyet. 30 Aralık 2022.
- ^ İstanbul Emniyet Müdürlüğü 1995 Terör Olayları Değerlendirme Raporu (PDF). İEM. 1996. s. 37.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ Toptaş, Hasan Ali (2005). Uykuların Doğusu. İletişim Yayınları. ISBN 9786051850016.
- ^ "Aşk, Ateş ve Anarşi Günleri: Türk Sinemateki ve Onat Kutlar". Ankara Film Festivali Kataloğu. 22 Ocak 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2025.
- ^ "Onat Kutlar… 30 yıl önce…". Cumhuriyet. 5 Ocak 2025.