Norepinefrin-dopamin geri alım inhibitörü
Norepinefrin-dopamin geri alım inhibitörleri (NDRI'ler), sinaptik aralıktaki norepinefrin (NE) ve dopamin (DA) seviyelerini artırarak çalışan bir antidepresan ve psikostimülan ilaç sınıfıdır. Bu ilaçlar, norepinefrin ve dopamin taşıyıcılarını inhibe ederek bu nörotransmitterlerin geri alımını engeller ve sinaptik bölgede daha uzun süre kalmasını sağlar. NDRI'ler özellikle depresyon, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ve bazı nörolojik rahatsızlıkların tedavisinde kullanılır.[1]
-
En yaygın kullanılan NDRI’lardan biri olan metilfenidat.
Farmakoloji
[değiştir | kaynağı değiştir]Etki Mekanizması
[değiştir | kaynağı değiştir]NDRI'ler, norepinefrin taşıyıcısı (NET) ve dopamin taşıyıcısı (DAT) üzerinde etki ederek norepinefrin ve dopaminin sinaptik boşluktan geri alımını engeller. Bunun sonucunda:
- Dopaminerjik sistemin aktivitesi artar, bu da motivasyon, ödül mekanizması ve dikkat üzerinde olumlu etkiler yaratır.
- Norepinefrinerjik aktivite yükselir, bu da enerji seviyelerini, uyanıklığı ve odaklanmayı artırır.
Serotonin sistemi üzerinde minimal etkileri olduğu için, SSRI (seçici serotonin geri alım inhibitörleri) veya SNRI (serotonin-norepinefrin geri alım inhibitörleri) gibi ilaçlardan farklı bir klinik etki profiline sahiptirler.[2]
Kullanım Alanları
[değiştir | kaynağı değiştir]1. Depresyon
[değiştir | kaynağı değiştir]NDRI’ler, majör depresif bozukluk (MDD) tedavisinde kullanılır. Özellikle anhedoni (zevk alamama), enerji eksikliği ve motivasyon kaybı gibi belirtileri olan hastalarda etkili olabilir.
- Bupropion, bu alanda en yaygın kullanılan NDRI’dir ve diğer antidepresanlardan farklı olarak cinsel yan etkilere neden olmaz ve kilo alımına yol açmaz.[3]
2. Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)
[değiştir | kaynağı değiştir]NDRI’ler, dopamin ve norepinefrin seviyelerini artırarak dikkat, odaklanma ve dürtü kontrolünü geliştirir.
- Bupropion, DEHB tedavisinde alternatif bir ilaç olarak reçete edilir.
- Amineptin, eskiden bu amaçla kullanılmış ancak bağımlılık riski nedeniyle piyasadan çekilmiştir.[4]
3. Sigara Bırakma Tedavisi
[değiştir | kaynağı değiştir]NDRI’lerin dopaminerjik etkisi, nikotin bağımlılığı ile savaşmada yardımcı olabilir.
- Bupropion (Zyban), nikotin yoksunluk belirtilerini hafifletmek ve sigara bırakma oranlarını artırmak için FDA onaylıdır.[5]
4. Parkinson Hastalığı ve Diğer Nörolojik Bozukluklar
[değiştir | kaynağı değiştir]Dopamin seviyelerini artıran ilaçlar, Parkinson hastalığı gibi nörolojik bozukluklarda potansiyel fayda sağlayabilir.
- Amineptin ve benzeri ilaçlar, Parkinson hastalarında motor fonksiyonları iyileştirmek için araştırılmıştır.[6]
Yaygın NDRI İlaçları
[değiştir | kaynağı değiştir]| İlaç Adı | Kullanım Alanı | Yan Etkiler |
|---|---|---|
| Bupropion (Wellbutrin, Zyban) | Depresyon, DEHB, sigara bırakma | Uykusuzluk, anksiyete, çarpıntı |
| Amineptin (piyasadan kaldırıldı) | Depresyon | Bağımlılık riski, hepatotoksisite |
| Nomifensin (piyasadan kaldırıldı) | Depresyon | Hemolitik anemi, aşırı uyarılma |
Yan Etkiler
[değiştir | kaynağı değiştir]NDRI’lerin yan etkileri genellikle dopaminerjik ve norepinefrinerjik sistemlerin aşırı uyarılmasına bağlıdır:
Yaygın Yan Etkiler
[değiştir | kaynağı değiştir]- Uykusuzluk ve huzursuzluk
- Baş ağrısı
- Ağız kuruluğu
- Anksiyete ve gerginlik[7]
Daha Az Görülen Ancak Ciddi Yan Etkiler
[değiştir | kaynağı değiştir]- Epileptik nöbet riski (Bupropion yüksek dozlarda nöbet eşiğini düşürebilir)
- Çarpıntı ve kardiyak etkiler
- Psikotik belirtiler (çok nadir, yüksek dozlarda)[8]
Kontrendikasyonlar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
[değiştir | kaynağı değiştir]- Epilepsi veya nöbet öyküsü olan hastalarda Bupropion kullanımı önerilmez.
- Yeme bozukluğu olan bireylerde (örneğin anoreksiya veya bulimia) dikkatli olunmalıdır, çünkü elektrolit dengesizlikleri nöbet riskini artırabilir.
- Monoamin oksidaz inhibitörleri (MAOI'ler) ile birlikte kullanılması tehlikeli hipertansif krizlere yol açabilir.[9]
Karşılaştırmalı Analiz: NDRI vs. Diğer Antidepresanlar
[değiştir | kaynağı değiştir]| İlaç Grubu | Etkilediği Nörotransmitterler | Öne Çıkan Özellikler |
|---|---|---|
| NDRI'ler | Dopamin, Norepinefrin | Uyarıcı etki, kilo aldırmaz, cinsel yan etki az |
| SSRI'lar | Serotonin | Duygudurum iyileştirme, cinsel yan etki sık |
| SNRI'ler | Serotonin, Norepinefrin | Hem depresyon hem anksiyete tedavisi |
| TCA'lar | Serotonin, Norepinefrin, Histamin | Daha güçlü etki, ancak daha fazla yan etki |
| MAOI'ler | Serotonin, Dopamin, Norepinefrin | Güçlü ancak diyet kısıtlamaları gerektirir |
Güncel Araştırmalar ve Gelecek Perspektifi
[değiştir | kaynağı değiştir]- Dopamin ve norepinefrin sistemini daha seçici etkileyen yeni moleküller üzerinde araştırmalar devam etmektedir.
- Kombinasyon tedavileri ile NDRI’lerin SSRI’lar ve SNRI’lerle birlikte kullanımının etkileri incelenmektedir.
- Genetik çalışmalar, bireylerin NDRI’lere nasıl yanıt verdiğini belirleyerek kişiselleştirilmiş tedavi yaklaşımlarının geliştirilmesine katkı sağlayabilir.[10]
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Stahl, Stephen M. (20 Mayıs 2022). Stahl's Essential Psychopharmacology. Cambridge University Press. ISBN 978-1-009-05336-5.
- ^ Young, Allan Hunter (19 Mayıs 2005). "Book Review Psychopharmacology: Drugs, the Brain, and Behavior By Jerrold S. Meyer and Linda F. Quenzer. 555 pp., illustrated. Sunderland, Mass., Sinauer Associates, 2005. $72.95. 0-87893-534-7". New England Journal of Medicine. 352 (20): 2146-2146. doi:10.1056/nejm200505193522027. ISSN 0028-4793.
- ^ Sampson, David; Willner, Paul; Muscat, Richard (1991). "Reversal of antidepressant action by dopamine antagonists in an animal model of depression". Psychopharmacology. 104 (4): 491-495. doi:10.1007/bf02245655. ISSN 0033-3158.
- ^ Trimble, M. (1 Ağustos 2002). "Molecular neuropharmacology, a foundation for clinical neuroscience: Edited by Eric J Nestler, Steven E Hyman, and Robert C Malenka (Pp 503, pound36.99). Published by McGraw-Hill, New York, 2001. ISBN 0-8385-6379-1". Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry. 73 (2): 210-a-210. doi:10.1136/jnnp.73.2.210-a. ISSN 0022-3050.
- ^ FIGUEROA, GUSTAVO (2002). "Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry. Seventh Edition Editores: Benjamin J. Sadock, Virginia A. Sadock". Revista chilena de neuro-psiquiatría. 40 (3). doi:10.4067/s0717-92272002000300011. ISSN 0717-9227.
- ^ Shiga, Toshiya; Wajima, Zen'ichiro; Inoue, Tetsuo; Ogawa, Ryo (2004). "Magnesium prophylaxis for arrhythmias after cardiac surgery: A meta-analysis of randomized controlled trials". The American Journal of Medicine. 117 (5): 325-333. doi:10.1016/j.amjmed.2004.03.030. ISSN 0002-9343.
- ^ Barr, Alasdair M.; Fish, Kenneth N.; Markou, Athina (2007). "The reelin receptors VLDLR and ApoER2 regulate sensorimotor gating in mice". Neuropharmacology. 52 (4): 1114-1123. doi:10.1016/j.neuropharm.2006.11.011. ISSN 0028-3908.
- ^ Cooper, Jack R; Bloom, Floyd E; Roth, Robert H (17 Ekim 2002). "The Biochemical Basis of Neuropharmacology". doi:10.1093/oso/9780195140071.001.0001.
- ^ Stahl, Stephen M. (15 Şubat 2000). "Blue Genes and the Monoamine Hypothesis of Depression". The Journal of Clinical Psychiatry. 61 (2): 77-78. doi:10.4088/jcp.v61n0201. ISSN 0160-6689.
- ^ Fava, Maurizio; Kendler, Kenneth S (2000). "Major Depressive Disorder". Neuron. 28 (2): 335-341. doi:10.1016/s0896-6273(00)00112-4. ISSN 0896-6273.