Mustafapaşa konakları

Marika Konağı, Mustafapaşa

Mustafapaşa konakları, Kapadokya bölgesine bulunan ve 19. yüzyılda İstanbul'a -o devirdeki adı Sinasos olan- Mustafapaşa beldesinden giderek ticaretle zenginleşen Rum halkın memleketlerinde yaptırdıkları taş konaklardır.

Kesme taş malzemeli, bazısı avlulu ve çoğunda iç mekanları duvar resimleri olan, bezemeli balkonlara sahip, genellikle iki katlı konaklardır. Ürgüp Loncası’na bağlı Rum, Laz, Ermeni, Süryani ve Müslüman taş ustaları tarafından yapıldıkları bilinir.

Kasabanın Rum ahalisinin tamamı 1924 Mübadele Anlaşmasıyla Yunanistan’a gönderilmiştir. Konaklara, mübadele ile beldeye gelen Türk aileler yerleştirilmiştir. Mübadele esnasında sayılarının 700 civarında olduğu düşünülen Mustafapaşa konaklarınının 120 kadarı ayaktadır. Butik otel olarak kullanılanları ve Kapadokya Üniversitesi tarafından kullanılmakta olanları vardır.

Geçmişte zengin Rum mimarisiyle tanınan bir yerleşim olan Mustafapaşa, yerel adetleri ve sahip olduğu kültürel mirası koruması sebebi ile Mayıs 2021'de Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNWTO) tarafından "En İyi Turizm Köyü" ilan edilmiştir. Beldede konaklarının mimarisi çeşitli projeler ve akademik konu olmuştur.

Konakların özellikleri

Özbay Konağı, Mustafapaşa

Genel özellikler

Kapadokya yöresinin genelinde olduğu gibi Mustafapaşa'da da yerleşim vadi yamaçlarına kurulmuş ve genellikle bölgedeki kolaylıkla işlenen volkanik kayalar oyularak meydana getirilmiş barınma mekânları zamanla önlerine düzgün kesme taşlarla evler inşa edilerek genişletilmiştir. Mustafapaşa'da oyma ve yığma mekânlardan oluşan böyle karma yapılar yanında sadece taştan inşa edilmiş konaklar mevcuttur. Kayadan oyulmuş mekanlar genellikle kiler, ahır, mutfak olarak; taş mekanlar ise yaşam alanı olarak kullanılmıştır.

Taş konaklar, genellikle iki katlıdır ve etrafı yine kesme taştan yapılan yüksek duvarlarla çevrilidir. Bazı büyük konaklar, tek bir bahçe içinde birkaç yapı içerir. Yapılarda ısı izolasyonunu sağlamak için 60 ile 100 cm arasında değişen genişlikteki duvarlar kullanılmıştır. Yapılara ikinci katın dış cephesi genelde birinci katın dışına taşmakta ve altı, bir sıra küçük konsolla desteklenmektdir.

Konkları inşa eden taşçı ve duvarcı ustalarının Ürgüp’ten geldikleri bilinir. Ürgüp’te bulunan loncanın üyelerinin 700 civarında olduğu; Karadenizli Laz ustaların da yerleşip taş yontuculuğu yaptığı belirtilir.

Kapılar

Kapılarda mavi renk sıklıkla görülür.

Mustafpaşa konaklarının en dikkat çekici unsurlarından birisi sokak kapılarıdır. Kapılar genellikle geometrik ve bitkisel motifler kullanılarak yapılmıştır ve kimileri ahşap yüzey oyma; kimileri çıta çakma tekniği, kimileri de ahşap boyama tekniğiyle bezenmiştir. Kapılarda genellikle mavi, yeşil, turuncu gibi renler kullanılmaktadır. Mavi rengin kullanılmasının nedeni bölgede çokça bulunan akreplerin evlere girmesi önlemek olarak açıklanır.

Konakları çevreleyen duvarların sokağa açılan cephelerinde cümle giriş kapıları bulunur. Bu kapıların kimisi taç kapı şeklinde iken kimisi sade şekilde duvara yerleştirilmiştir. Bu kapıdan sonra avlu ya da hayat denilen bölüme ulaşılır. Hayvan ve arabaların rahatça girebileceği büyüklükteki iki kanatlı geniş avlu kapıları "çatal kapı" olarak adlandırılır ve bir zenginlik göstergesidir.

Duvar resimleri

Dış mekânda taşın tek-renk sadeliğinde olan konaklar birçoğunun iç mekanları özgün duvar resimleri ve tavan süslemeleri ile bezelidir. Bu eserler, dönemin sanat anlayışını yansıtan belge niteliği taşır. Ev ve konaklardaki bezemelerin çoğunlukla yapının en önemli kısmı olan baş odasında bulunur.

Bezemeler

Asmalı Konak, Mustafapaşa

Tavan eteklerinde, duvar resimlerinin genellikle sınırlayıcısı ya da devamı niteliğinde sıva üzerine boyalı nakışlar yer alır. Aşıboyama bezemenin dışında yörede yer alan taş, ahşap, metal malzemelerden oluşan bezemeler mevcuttur. Üst kattaki başoda denilen bölümün dış cephesinde daha yoğun taş bezemeler görülür. Baş odanın iç yüzeyinde ahşap, aşıboyama gibi bezemelerin diğer odalardan daha yoğun olarak bulunur. Bölgenin taş bezemelerinden farklı olarak Sinasos'ta hayvan figürlerinin yapışarn dış cephelerine sıklıkla işlendiği görülür.

Taş işçiliği

Taş bezemelerde kasaba civarındaki taş ocaklarından getirilen taşlar kullanılmıştır. Renkleri genelikle beyaz ve gridir. Geniş miktarda ve makul bir fiyatta kereste elde edilemediğinden yapılarda ahşap çok fazla kullanılamamıştır. taş bezemelerde, alçak kabartma ve yüksek kabartma tekniği uygulanmıştır. Taş süslemeler, Kapadokya bölgesinin genel üslubuna uygundur. Bazı Sinasosluların İstanbul’daki kimiRum evlerinin kopyalarının kendi kasabalarına inşa ettikleri görülmüştür.

Bazı örnekler

Topakoğlu Konağı

• Asmalı Konak: 19. yüzyılda inşa edilmiş, 1924'te mübadele ile Selanik’ten gelen göçmen bir aileye verilmiştir. Günümüzde Otel ve lokanta olarak kullanılır.
• Haralambos Konağı: Armatör Haralambos'a ait bina, 1892'de sosyal faaliyet alanı ve bir misafirhane olarak yapılmıştır. Günümüzde Kapadokya Üniversitesi Rektörlük binası olarak kullanılır.
• Topakoğlu Konağı: Konut olarak inşa edilen yapı, mübadele öncesinde Kalleş Anastas adıyla bilinen bir Rum'a ait idi. Taş işçiliği ve duvar resimleri dikkat çekicidir. Günümüzde kütüphane olarak kullanılır.
• Temur Konağı: 1885 yılında inşa edilmiş; mübadeleden sonra köye Selanik’ten göç eden Temur ailesi yerleşmiştir. Günümüzde otel olarak kullanılır.
• Mustafa Savaş Evi: 19. yüzyılının son çeyreğinde bir Rum evi olarak inşa edilmiştir. Giriş kapısındaki yivli sütunlar ve taş işçiliği dikat çekicidir. Bugün mutfak olarak kullanılan baş odasının kuzey duvarında Galata Kulesi resmi bulunur. Odalarda ayrıca cennetten kovulma sahnesi ve insan ömrünü onar yıllık dönemler halinde gösteren figürler vardır.
• Ali Sümer Evi: 1865'da yapılan konak, 1924 öncesinde Dimostri adlı bir Rum'un evi idi. 1910 yılında yapıldığı anlaşılan duvar resimleri ile bilinir. Bu resimlerden birisi, ikinci katında bir odanın duvarındaki >Edirne manzarası resmidir.
• Hotel Natura: 1885 yılında yapılmış iki katlı ev, çeşitli dizi ve filmlerde mekân olarak kullanılmıştır.