Mehmed Tahir
Mehmet Tahir (1864, İstanbul – 4 Şubat 1912, Paris) Baba Tahir, Malumatçı Tahir, Mehmet Tahir bin Mehmet, Balabanzade Tahir. Osmanlı dönemi gazeteci, yazar ve yayımcısı. Osmanlı basınında kaliteli baskılı, fotoğraflı, zengin içerikli aktüalite dergiciliğinin, kadınlara yönelik özel ilavelerin öncüsü. Osmanlı basınında şantaj gazeteciliğinin bilinen ilk temsilcisi[1][2]
Yaşamı
[değiştir | kaynağı değiştir]1864 yılında İstanbul'da doğdu. Ailesiyle ilgili bilgiler sınırlı olmakla birlikte üç çocuklu bir ailenin üyesi olduğu, annesinin Recaizade Mahmut Ekrem'in oğlu Emced'e sütnineliği yaptığı biliyor. İlkokulda eğitimini yarım bıraktı. 17 yaşında İstanbul'da dönemin önde gelen eğlence, kültür, sanat etkinlikleri merkezi Direklerarası'ndaki bir çayhanede çıraklığa başladı. Yazarların, sanatçıların buluştuğu çayhane ortamında saygın dostlar edindi. Servet-i Fünun dergisinin kurucusu Ahmet İhsan Tokgöz'ün bir yakınının evindeki aydın sohbetlerine katıldı. Burada kurduğu dostluklar kanalıyla 1886'da Saadet gazetesinde muhabir çırağı olarak gazeteciliğe adım attı. Direklerarası muhabiri olarak çalışmaya başladı. Ertesi yıl Vakit'e geçti. Ardından Tercüman-ı Hakikat ve Servet gazetelerinde çalıştı.[3] [4][5]
Gazeteciliğin sağladığı avantajları suistimal etmesi meslekteki ilk yıllarından itibaren tepki çekti. Saadet gazetesine abone toplamak amacıyla Beyrut, Şam, Halep, Adana, İzmir'e gidip yayına 10 bin abone kazandırdı. Topladığı ücretlerden 3 bin lirayı hesabına geçirdiği anlaşılınca işten çıkarıldı. Tercüman-ı Hakikat, İhsan gazeteleri gibi Saadet gazetesi de Mehmet Tahir'in kurumla ilişiğinin kesildiğini okurlarına haber sütunlarında bildirmek gereğini duydu.
Tahir, gazetecilikle bağdaşmayan davranışları nedeniyle Dahiliye Vekaleti'nce uyarıldı. Dikkate almadığı görülünce 1887'de Sinop'a sürgün gönderildi. Buradan saraya yazdığı ihbar mektuplarıyla dikkat çekmeyi başardı. Resmi kurumlarda gizli yazışmaları yürüten Sinop Tahrirat Dairesi'nin müdürlüğüne atandı. “Uyumsuz davranışları nedeniyle” 1892'de görevinden alındı.
Yayımcılığı
[değiştir | kaynağı değiştir]1893'te 15 günlük Bahar dergisinin imtiyazını almasıyla yayımcılığa adım attı. Ancak bu yayını yürütemedi. 1895'te Artin Asaduryan'dan haftalık Malumat dergisini kiraladı, bir süre sonra satın aldı. Almanya'dan gümrük ödemeden ithal ettiği matbaa makineleriyle kağıdı ve baskısıyla Avrupa'daki dergilerin kalitesine ulaşan zengin içerikli haftalık aktüalite dergisi yayımcılığını başlattı. Klişe yapımının zor ve maliyetli olduğu dönemde Viyana'da yaptırdığı klişelerle derginin sayfalarında çok sayıda görsele yer verdi. Malumat'ın geniş yayın skalasında tarih, ekonomi, hukuk, edebiyat, mizah, aile, kadın, sanat gibi konular yer aldı. Okurlardan gelen mektuplara köşe açıldı.
Mehmet Tahir, İstanbul'un motorlu matbaa sahibi dört gazete patronundan biriydi. Bu avantajı yayınlarını geliştirmek amacıyla kullandı. Malumat'ın okur kitlesini artırmak için farklı gruplara yönelik ilaveler hazırladı. Bir süre sonra bazıları bağımsız yayınlara dönüştü. Müzikseverler için günün popüler ezgilerinin piyano versiyonlarının notaları ücretsiz ilave olarak dağıtıldı. 1895-1896'da Kadınlara Mahsus Malumat'ı yayımladı. 1897'de Malumat'ı Türkçenin yanı sıra Arapça ve Fransızca yayımlamak üzere izin ve imtiyaz aldı. 1898'de Fransızca Servet gazetesini yayımlamak üzere imtiyaz elde etti. Yayın grubuna 1899'da Arapça El Malumat'ın yanı sıra İrtika ile Musavver Fen ve Edep katıldı. Mehmet Tahir, dört günlük gazete ve beş haftalık dergiyle büyük bir güce kavuştu.
Malumat abonelik kanalıyla Osmanlı coğrafyasının ötesinde Rusya'dan Hindistan'a, İsveç'ten İngiltere'ye kadar pek çok ülkede takip ediliyordu. Rus Çarı'nın taç giymesi, II. Wilhelm'in İstanbul ziyareti gibi olaylara fotoğraflarla geniş yer ayırması derginin bu ülkelerde kamuoyunun ve yönetimin sempatisini kazanmasını, ekonomik destek almasını sağlamaktaydı. Yusuf Akçura, Yunus Nadi gibi geleceğin önemli isimlerinin ilk yazıları Malumat'ta yayımlandı. Ahmet Rasim, Mehmet Tahir'in referansıyla gazeteciliğe başladı ve bir süre sonra Malumat'ın kadrosuna katıldı.
Mehmet Tahir 1896'da Filibe'ye gidip Malumat'ı yayımladı. Mısır'da gazete kurdu. Bu arada 1895'ten itibaren İstanbul'da Malumat Kütüphanesi adıyla kitap yayımcılığına girişti. 95 kitap ve farklı dillerde sözlükler yayımladı.
Gazete kadrosundakilere ücret ödemesinde cömert davranan, dışarıdan aldığı yazılara yüksek telifler ödeyen Mehmet Tahir izinsiz eser yayımladığı için dönemin yazarlarıyla pek çok çatışma yaşadı. Diğer gazetelerde tefrika edilen edebi eserler dikkat çektiğinde gönlünce kendi yayınlarına aktarıyordu. Recaizade Mahmut Ekrem'in daha önce yayımlanmamış Şemsa adlı eserini bu rahatlıkla okuruna sunmuş, herhangi bir yaptırımla karşılaşmamıştı. Bir başka özelliği meslektaşlarını sürekli saraya ihbar etmesiydi. Kimi zaman ihbar gerekçelerini kendi yaratıyordu. Polemiğe girdiği, yazarlarını kendi gazetesine transfer ettiği yayınlardan Servet-i Fünun onun ihbarıyla kapatılmış, kurucusu Ahmet İhsan Tokgöz, Fizan sürgünüyle karşı karşıya kalmıştı.[6] Tahir'in çevresinde oluşan nefret halkası 1898'de harekete geçti. Taksim'de saldırıya uğradı. Burnu kırıldı. Bu olay Şair Eşref'in hiciv şiiriyle ölümsüzleşti.
Mehmet Tahir, Sultan Abdülhamit ve yaveri Fehim Paşa'dan aldığı destekle dönemin bürokratlarına meydan okuyacak düzeye geldiğinde bu avantajını özgürce kullanmaktan çekinmedi. 1898'de üç gün boyunca Sansür Kurulu'nun gazeteden çıkarılmasını istediği haberleri yayımladı. Gazetenin kapatılması gerekirken herhangi bir ceza uygulanmadı. Devlete gelir amacıyla gazetelerin her kopyasının damga puluyla satışa çıkması gerekirken Malumat zaman zaman bu kurala uymadı, yaptırımla karşılaşmadı. 1901'de, Sultan Abdülhamit'in tahttaki 25. yılını kutladığı günlerde Mehmet Tahir konuyu gündeme getirip kutlama vesilesiyle pul uygulamasının kaldırılmasını dilediğinde saraydan olumlu karşılık alacak, basını önemli bir ekonomik yükten kurtaracaktı.
Mehmet Tahir'in ulaştığı güç açısından unutulmaz olaylardan biri de dönemin sadrazamının emriyle Malumat hakkında kapatma kararı verildiği gün gazetenin sultanın buyruğuyla yayınına devam etmesine karar verilmesiydi. Mehmet Tahir bunu gazetenin kapısına astırdığı levhayla halka ilan etmekten çekinmemişti. [7]
Şantaj gazeteciliği
[değiştir | kaynağı değiştir]Mehmet Tahir, Sultan Abdülhamit'in İstibdat Dönemi'nde yıldızı parlayan gazetecilerden biriydi. Bu dönemde basın sarayın sıkı kontrol ve baskısı altındaydı. Gazeteler basılmadan önce Sansür Kurulu'na gönderiliyor, uygun görülmeyen haberler sütunlardan çıkarılıyordu. Sultan Abdülhamit ayrıca gazetelerin yayın politikalarını cömert ödeneklerle yönlendiriyor, politikalarını destekleyen gazetecileri nişanlarla ödüllendiriyordu.
Sarayın basına dağıttığı destek iştah kabartıcıydı. Tercüman-ı Hakikat 120 bin kuruş, Saadet'e 36 bin kuruş, İstanbul'da yayımlanan Levant Herald'a 10 bin kuruş, Moniteur Oriental'e 67 bin kuruş, La Turquie'ye 84 bin kuruş ödenek bağlanmıştı. Servet-i Fünun'a ödeme yapılması amacıyla alınan karar dönemin Resmi Gazete'si Takvim-i Vekai'de yayımlanmıştı.[8] Mehmet Tahir de ihsanlardan yararlanmak amacıyla pek çok girişimde bulundu. Geliştirdiği yöntemlerle bir süre sonra bu alanda tüm meslektaşlarını geride bıraktı.
1899'da El Malumat'ı yayımlamak üzere saraydan ayda 2 bin kuruş destek alıyordu. Malumat'ın her sayısında Sultan Abdülhamit'in hoşuna gidecek övgüler, hayır duaları yayımlayan, bunlarda dizgi hatası olmaması amacıyla her birine özel klişe hazırlatan Mehmet Tahir, habercilik ve klişe yapımı gibi masraflara katkı gerekçesiyle talepte bulunduğunda isteği yerine getiriliyordu.[9]
Saray dışındaki kaynakları değerlendirme becerisi de kayda değerdi. Rumeli'deki Osmanlı askerlerinin üzücü durumu hakkında yayımlanan haberlerin ardından kışlık erzak göndermek amacıyla yardım kampanyası başlatıp toplanan paraya el koydu. İlan vermeyi reddeden kuruluşlar hakkında olumsuz haberler yayımladı. 28 Eylül 1899'da Üsküdar Su İdaresi hakkında yayımladığı haber şantaj gazeteciliğinin Osmanlı'daki bilinen ilk örneği olarak tarihe geçti.
Yabancılara ait özel şirkete yeni atanan müdür Mehmet Tahir'e talep ettiği aylık ödemeyi yapmayınca gazetede şehre su sağlayan Terkos Gölü'ne domuz düştüğüne ve boğularak öldüğüne dair haber yayımlandı. Abonelerine karşı zor durumda kalan şirket Malumat'a 600 lira gönderdi. Ardından gazetede konuyla ilgili ikinci haber yayımlandı. Domuzun kıyıda ölü bulunduğu, suya düşmediği açıklandı.
Tahir, köşe yazılarıyla tütün politikasına yön vermeyi, ticaretinden pay almayı denediyse de başarılı olamadı.[10] Sirkeci'de Kemal Ömer ile Anadolu Şimendiferler Nakliyat Şirketi'ni kurup ticarete atıldı. İzin almak gereğini duymadan Heybeliada'da kumarhaneli bir otel açtı. Balo düzenlemeye başladı. Yasadışı Servet Oteli bitişiğindeki parseli işgal etti, bahçesine kattı. Israrlı şikayetler sonucunda 1903'te hakkında işlem başlatıldı. Tahir, bu olaydan kayıpsız sıyrılmak amacıyla otelin istimlak edilmesi fikrini gündeme getirdi. Soruşturma 1905'te sonuçsuz kaldı. [11]
İstanbul Rumlarından güzellikleriyle ünlü sevgilileriyle dikkat çeken Mehmet Tahir, saray orkestrasının başkemancısı Vondra Bey'in (Charles Henri Wondra) kız kardeşi Virjini ile evlendi. Avusturya-Macaristan uyruklu eşi kanalıyla bu ülkenin vatandaşlığını almak umuduyla müstakbel eşine 6 bin altın lira başlık parası ödedi.[12] [13]Ancak Virjini'nin konsolosluk kanalıyla yaptığı evliliğin tanınması başvurusu reddedildi.[14]
Nişan sahtekarlığı
[değiştir | kaynağı değiştir]Sultan Abdülhamit'in nişan dağıtmak konusundaki cömertliği ve saraydan nişan bekleyenlerin artması Mehmet Tahir'e cazip bir gelir kapısı açmıştı. Önceleri dostlarının, hatta dostlarının sevdiği kişilerin nişan alması amacıyla aracı oldu[15] Bir süre sonra Nişan Kalemi'nden iki memurla anlaştı. İtalya'dan nişan yapımcısı getirtti. Sahte nişan üretimine başladı. Fransızca Servet gazetesinin günlük baskısını tamamladıktan sonra nişan ve terfi haberlerinin yer aldığı sütuna dolandırılacak kişinin ismi ekleniyor ve sınırlı sayıda özel baskı yapılıyordu. Sahte nişanla birlikte gazete verilerek resmi görünüm sağlanıyordu.[16]
Sahtekarlığı önce Sultan Abdülhamit fark etti. Saraydaki bir davetlide gördüğü nişandan şüphelenip araştırılmasını istedi. Bu sırada Fransız Konsolosluğu'ndan sahtekarlıktan hüküm giymiş bir yurttaşlarına yanlışlıkla nişan verildiği ihbarı yapıldı. Şubat 1904'te Mehmet Tahir tutuklandı. Matbaası kapatıldı. Gazetesinin yayınına son verildi. Mehmet Tahir'in Fransız dolandırıcıya 350 altın karşılığında nişan verdiği, üç yılda yüzlerce kişiye nişan sattığı ortaya çıktı. Mallarına el konuldu. 15 yıl kürek cezasına çarptırıldı.
Mahkumiyetinin iptali amacıyla dostları yoğun çaba gösterdi. 25 Temmuz 1908'de, II. Meşrutiyet ortamında genel af ilan edildiğinde tahliye edilmesini beklemeden diğer mahkumları örgütleyip zor kullanarak hapisten çıktı. Kardeşi Hatice Feride'nin birer mecidiye ödeyerek tuttuğu 300 kişinin omuzlarında Sultanahmet'ten Bab-ı Ali'ye kadar taşındı. Topluluk “Padişahım çok yaşa” sloganıyla dönemin siyasi atmosferine meydan okudu.
Ertesi gün İlave-i Malumat'ı yayımlamaya başladı. Beş bin adet bastırdığı ilk sayı “Yaşasın Abdülhamit” manşetini taşıyordu. Tahir, elinde gazeteyi taşıyan yüzlerce kişiyle Sultanahmet'te gösteri yaptı. Adi suçtan mahkum olanların gazete çıkaramayacağına dair madde kapsamında İlave-i Malumat kapatıldı, soruşturma başlatıldı. Gazetenin her nüshası için ayrı ceza talep edildi.
Ölümü
[değiştir | kaynağı değiştir]1909'da 31 Mart ayaklanmasına katılmakla suçlandı. Sürgünle cezalandırıldı. Firardayken yakalanıp Trablusgarp'a gönderildi. Buradan kaçıp Milano'ya yerleşti. Kurduğu deniz ticareti işletmesi başarılı olamayınca Paris'e geçti. Şark Acentası adlı şirketi kurdu.
Eşi Virjin'in İstanbul'dan gönderdiği aylık 350 franklık bütçeyle geçinmeye çalıştığı dönemde elinde kalan son mal varlığı mücevher kutusu İstanbul'dan gelen Rum misafirince çalındı. İhbarı üzerine yakalanan hırsız tutuklandı. Ancak mücevher kutusu bulunamadı. Bu olayla çok sarsılan Mehmet Tahir, 4 Şubat 1912 akşamı evine davet ettiği dostlarının önünde beyin kanaması geçirerek hayata veda etti.
Eşi tarafından cenazesi İstanbul'a getirildi. Okmeydanı'nda toprağa verildi[7]Sonrasında kardeşi Hatice Feride ile Virjin arasındaki miras davası yıllarca sürdü.[5]
- ^ Bardakçı, Murad (10 Ekim 1999). "Babıali'nin ilk şantajcısı Baba Tahir". Makale. Hürriyet Gazetesi. Erişim tarihi: 12 Kasım 2025.
- ^ Yalçın, Soner (25 Ekim 2015). "Malumatçı Tahir". Makale. Sözcü Gazetesi. Erişim tarihi: 12 Kasım 2025.
- ^ Hatice Aynur (2003). "Malumatçı Mehmet Tahir". Ansiklopedi maddesi. İslam Ansiklopedisi. Erişim tarihi: 12 Kasım 2025.
- ^ Tevfik, Süleyman (2011). II. Meşrutiyet'ten Cumhuriyet'e 50 Yıllık Hatıralarım. Hatırat. DBY Yayınları. s. s. 155.
- ^ a b Poyraz, Mehmet (Temmuz 2022). II. Abdülhamid Dönemi Matbuat Şahsiyeti Baba Tahir ve Malumat. Biyografi. KDY. ss. 281-290, 313-330.
- ^ Tokgöz, Ahmet İhsan (2017). Matbuat Hatıralarım. Hatırat. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. s. s. 110, 128.
- ^ a b Sema, Sadri (1991). Eski İstanbul'dan Hatıralar. Hatırat. İletişim Yayınları. s. 78.
- ^ Topuz, Hıfzı (2003). II. Mahmut'tan Holdinglere Türk Basın Tarihi. İnceleme. Remzi Kitabevi. ss. 59, 60.
- ^ Hisar, Abdülhak Şinasi (2006). Geçmiş Zaman Fıkraları. Hatırat. YKY. ss. 134, 135.
- ^ Uşaklıgil, Halit Ziya (2017). Kırk Yıl. Hatırat. YKY. s. 432.
- ^ Poyraz, Mehmet (2022). II. Abdülhamid Dönemi Matbuat Şahsiyeti Baba Tahir ve Malumat. Biyografi. KDY. s. s.255.
- ^ İrtem, Süleyman Kani (28 Kasım 1935). "Saray ve Babıalinin İç Yüzü" (PDF). Makale. Akşam gazetesi. Erişim tarihi: 12 Kasım 2025.
- ^ Alus, Sermet Muhtar (2024). Eski İstanbul'dan Portreler. Makale seçkisi. Büyüyen Ay Yayınları. s. 530.
- ^ Poyraz, Mehmet (2022). II Abdülhamit Dönemi Matbuat Şahsiyeti Baba Tahir ve Malumat. Biyografi. KDY. s. 247.
- ^ Rasim, Ahmet (1977). İki Hatırat Üç Şahsiyet. Hatırat. Çağdaş Yayınları. s. 101.
- ^ Hisar, Abdülhak Şinasi (12 Kasım 2025). Geçmiş Zaman Fıkraları. Makale seçkisi. YKY. ss. 134, 135.