Lugos Muharebesi
| Lugos Muharebesi | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Osmanlı-Kutsal İttifak Savaşları | |||||||
 Savaş haritası | |||||||
| |||||||
| Taraflar | |||||||
| Komutanlar ve liderler | |||||||
| |||||||
| Güçler | |||||||
|
Lugoş'ta: Bilinmiyor |
Lugoş'ta: 50.000[8] | ||||||
| Kayıplar | |||||||
|
Lugoş'ta: Lipve'de: |
Lugoş'ta: Bilinmiyor | ||||||
Lugos Muharebesi, Lugos kenti yakınlarında 25 Eylül 1695 tarihinde Osmanlılar ve Habsburg Hanedanı arasında geçen savaştır. II. Mustafa'nın Macaristan'ı kurtarmak için yaptığı seferlerin ilkidir.
Arkaplan
[değiştir | kaynağı değiştir]II. Mustafa'nın savaşa karar vermesi
[değiştir | kaynağı değiştir]II. Mustafa, önceki zamanlarda alınan yenilgilerden dolayı üzülmüş ve aynı zamanda en kısa sürede sultan olmak için hırslanmış, devlet idaresini ele alarak bizzat çalışmak istiyordu. II. Ahmed'in ölümünü duyar duymaz hiç bir davete ve merasime katılmadan tahta oturmuştu.[13] Hükümdarlığının üçüncü günü vezir-i âzama gönderdiği hatt-ı hümâyûnda pâdişahların herhangisi zevk-u safa ve rahata düşmüşse tebaasının rahat yüzü görmediğini ve babası zamanından kendi hükümdarlığına kadar gelen pâdişahların zevk ve safa ile işteki ihmalleri sebebiyle düşmanların dört taraftan hücuma geçtiklerini ve bundan dolayı zevk ve safa ve rahatı kendisine haram edip büyük ceddi Kanûnî Sultan Süleyman gibi bizzat ordusunun başında sefere gitmeğe azmettiğini, fakat bizzat sefere gitmesi mi, yoksa Edirne'de kalması mı daha iyi olacağının iyice görüşülerek Allah rızası için doğrusunun bildirilmesini yazmıştı.[14][15][13]
Bu hatt-ı hümâyûn vezir, kazaskerler ve devlet erkânı huzurunda okunarak üç gün aralıksız görüşüldükten sonra padişahın bizzat sefere gitmesi büyük masraf oluşturacağından kendisinin bu sene Edirne'de oturup vezir-i âzamın serdar-ı ekrem tayini hususuna karar verilip arzedildi[14] ise de II. Mustafa:
Bana ağırlık ve hazine lâzım değil, mahallinde kuru ekmek yerim, vücûdumu din uğruna bezl ederim; her ne denlü meşak arzolunuraa sabr-ü tahammül ederim; hizmet-i ibadullah tamama ermeyince seferden dönmem; elbette kendim giderim.[16]
Sultanın bu şekilde kat'î cevap vermesi üzerine sefer hazırlığına başlandı. Bu sıralarda Vezîr-i Âzam Ali Paşa, sefere hareketten önce bazı karşıtlarının ve bu arada pâdişahın hocası olup Erzurum'a sürgün ettiği ve Erzurum'dan yeni gelen Seyyid Feyzullah Efendi'nin etkisiyle 2 Mayıs 1695'te azlolunarak yerine sadaret kaymakamı Elmas Mehmed Paşa getirildi.[15][17]
Sefer
[değiştir | kaynağı değiştir]Lipve Kalesi'nin fethi
[değiştir | kaynağı değiştir]II. Mustafa tahta cülûsundan yaklaşık beş ay sonra sırtında zırh, başında üzeri yeşil şal sarılı tolga ve sorguç, kaplan postu sarılı atıyla[15] 30 Haziran 1695 tarihinde Edirne'den Belgrad'a 135.000 kişilik orduyla[3] yola çıktı ve kırk günde Belgrad'a vardı;[12] Belgrad'da 400 pâre top atışı yapıldı.[3] Belgrad'a geldiğinde Kurs (Orta Macar) Kralı İmre Tökeli'yi, burada oturmasını sakıncalı bularak 20 kadar yakını ile bir Tuna şaykasına bindirip İstanbul'a gönderdi.[18] Harp dîvânı kurularak hangi tarafa gidilmesi gerektiği görüşüldü; uzun tekliflerden önerilerden sonra Temeşvar kalesinin tamiri ile uzun zamandan beri düşmanın tahkim ettiği Temeşvar'ın kuzeydoğusunda ve Maroş nehri üzerinde bulunan Lipve (Lippa) kalesi üzerine gidilmesine 3 Ağustos 1695 tarihinde karar verildi.[12][15][11]
Tuna kıyısındaki ve Macaristan topraklarında bulunan Pançova tarafına geçildi.[12] Ordu Temeşvar civarında bulunduğu sırada düşmanın gelip Belgrad'ı kuşatma ihtimali göz önünde bulundurularak, şehrin savunmasının güçlendirilmesi Belgrad muhafızı Büyük (Koca) Cafer Paşa'ya bırakıldı[15] ve kaledeki mevcut kuvvetlere ek olarak Belgrad'a bir miktar daha asker yerleştirildi.[11]
29 Ağustos 1695 tarihinde, Temeşvar ovasından Lipve Kalesi üzerine bir miktar kuvvet gönderilerek Tisa Nehri üzerindeki Ohca palankası ele geçirildi. Ardından ordu Temeşvar önüne geldi; buranın muhafızı Topal Hüseyin Paşa, tecrübesi nedeniyle orduya katıldı ve daha sonra ordu Lipve üzerine yürüdü.[12][11]
Saksonya prensi tarafından elli ila altmış bin kişilik bir kuvvetle yardım edileceği bildirilen Lipve kumandanı, bu yardımın geleceğine güvenerek teslim teklifini reddetti.[12] Bunun üzerine büyük heyecan içinde bulunan Osmanlı askeri, siper kazmaya gerek görmeden kaleye saldırıya geçti;[12][10] önce kale dışındaki yerleşimi, ardından da kaleyi ele geçirdi. Lipve'de çok miktarda ganimet ve esir ele geçirildi; kale kumandanı da esirler arasında bulunuyordu.[b]
Temeşvar Kalesi'ni ele geçirmek isteyen Avusturyalılar, bu amaçla Lipve'de çok sayıda savaş malzemesi biriktirmişti. Ele geçirilen malzemeler arasında otuz dokuz balyemez ve kolonborne, beş havan topu ile büyük miktarda barut ve cephane bulunuyordu. Ancak Lipve Kalesi'nin savunulmasının zor olduğu düşünüldüğünden tamamen yıktırıldı.[19][10][15][11]
Bu sırada Kırım Hanı Hacı Selim Giray orduya katıldı.[19] Lugoş'un alınmasına gönderilmiş olan Rumeli beylerbeyi Mahmud Paşa, İmparator tarafından Erdel'e umumî vali tayin edilmiş olan Generali Veterani'nin Mureş nehrini geçtiğini, 15 bin piyade ve 3 bin süvarilik kuvvetiyle kendi üzerine geldiğini, süvari kuvvetlerine ihtiyacını bildirmişti.[19][10] Bunun üzerine önce Veterani'ye karşı gidilip daha sonra Lipve'yi kurtarmak üzere gelen Çanad[c] mevkiine gelen Avusturya kuvvetleri üzerine yürünmesine 22 Eylül 1695 tarihinde karar verildi.[19][20]
Lugoş Muharebesi
[değiştir | kaynağı değiştir].jpg)
Veterani, Tamiş Nehri kenarında etrafı bataklık ve arkası ormanlık olan bir bölgede ordugâh kurmuş, zahire ve ağır arabalarıyla çevresini de koruma altına almıştı.[7][19] Osmanlı ordusu hızlı bir harekâtla düşman birliklerini çember içine aldı.[7] Padişah taarruz emrini verince Kırım Hanı Tamiş Nehri'nin karşı tarafına geçerek dağ arkasından dolaşıp düşmana saldırıya geçti.[19][7] Aynı anda Osmanlı yaya ve atlı kuvvetleri de karşı taraftan top ve tüfek ateşine aldırmadan cepheden hücuma geçti.[21]
Taarruz sırasında düşman kuvvetleri bozulup dağıldı. Başından kılıç darbesiyle yaralanan Veterani kaçmış, Şebeş generali Antoni de ölmüştü. Silâhdar Fındıklılı Mehmed Ağa, Nusretnâme adlı eserinde Şebeş generali Antoni'den bahsederken
... beş bin kadar askerleri kılıçtan geçirildi; Şebeş Generali dedikleri 'Anton' (General Antonio) ve binbaşıları öldürülerek kanları nehre karıştı. Kaçmaya çalışanlar nehrin karşı kıyısında pusu kuran Tatar askerlerinin eline düştü...[5]
diye yazmıştır. Savaş sonunda düşmandan çok miktarda ganimet ve savaş malzemesi ele geçirildi. Yaralı olarak kaçan Veterani ise aldığı yaranın etkisiyle kısa süre sonra hayatını kaybetti.[d][e] Üç saatlik çarpışmadan sonra zafer kazanılmıştı.[19] Muharebede Osmanlı mehterânının çaldığı coşturucu savaş havalarının, düşman ordusu kumandanları üzerinde derin bir korku yarattığı nakledilmekte; Lugoş kumandanının General Veterani’nin, “Ömrümde böyle dehşet verici bir ezgi duymadım” dediği rivayet edilmektedir.[22][9]
Bu zaferin ardından hemen Lugoş Kalesi üzerine yürünerek kale hücumla ele geçirildi. Bu savaşta Rumeli Beylerbeyi Arnavut Mahmud Paşa sağ böğründen[5], Diyarbakır Valisi Şahin Mehmed Paşa sol kaşı üzerinden[5] vurularak iki önemli kumandan şehit düştü.[19][f][21] Ayrıca Üsküp Beyi Siroto Hüseyin Bey de sol yanağından vurularak şehîd olmuştur.[5] Sol kol kumandanı olan Mahmud Paşa'nın şehîd düşmesi üzerine o tarafta bozgunluk başlamışsa da pâdişahın savaşı bizzat idaresi ve verdiği şiddetli emir üzerine Yeniçeri ağası yetişti ve askeri toparlayıp Sultan'dan yardım istedi. Mahmud Paşa'nın şehâdeti henüz tam olarak duyulmamıştı. Bu haber üzerine Sadrazam ve Padişah, yanlarındaki muhafız birliğiyle derhal yardıma koştu. Silâhdar Fındıklılı Mehmed Ağa, bu kargaşayı ve çözümünü şöyle anlatıyor:
Tam düşman taburunun ortasına varılmışken, Arnavut Mahmud Paşa sağ böğründen kurşunla vurulup şehit oldu. Bunun üzerine Arnavut askerinin bir kısmı ve kale muhafızları (dizdar) dışındakiler yüz çevirip çekilmeye başladı. Yarlı Suyu'nu geçmenin zor olduğunu gören din düşmanı; yaya ve atlı binlerce kötü talihli kafir ile birden top ve tüfek atarak, domuz sürüsü gibi hücum etti. Yeniçeri Ağası, namus ve din gayreti sahibi olan az sayıdaki nefer dışındaki diğer İslam askerini taburun dışına çıkardığını gizlice Padişah’a bildirdi; imdat ve yardım talep etti. O an Sadrazam, bütün kapıkulu ve sipahilerden 500 adam ile hızla yardıma koştu.[25]
Haşmetli Padişahımız hazretleri; gedikli müteferrika, çavuş, sipah ve silahşor grubuyla düşman taburuna bir çeyrek mesafede durup, sağlam bir bina gibi yerleşti. Sancaklar önünde bütün içoğlanı kullarına 'Feth-i Şerif' okutmaya başladı. Hırka-i Mübarek arabasının yanında Şeyhülislam, Nakibüleşraf ve Kazasker efendiler toplanıp dua ettiler.[25]
Artçı kuvvet (dümdar) komutanı Vezir Arnavut Süleyman Paşa, gönlünde cevher olan binlerce İslam gazisiyle görevlendirildikten sonra bütün paşalara: 'Hemen yürüyüp düşmanı aradan kaldırın! Görün bakın, yoksa şiddetle cezalandırılırsınız (siyaset olunursunuz)!' azarıyla Padişah’ın peş peşe emirleri (hatt-ı hümayun) bostancılar ve divan çavuşları ile gönderildi. Arnavut Mahmud Paşa’nın şehadeti henüz tam duyulmamıştı (meşkuk idi). Ona gönderilen padişah emrini Kapıcılar Kethüdası Eyüplü Hasan Ağa getirip durumu anlayınca: 'Mahmud Paşa düştü ise Rumeli eyaletini Padişah bana ihsan etti, işte emri!' diyerek güzel bir hile ile ormana dağılmış binlerce Arnavut askerini, görevli divan çavuşları ve birkaç bayraktar neferiyle toplayıp yürüttü. Sağ taraftan Sadrazam hazretleri Yeniçeri Ocağı'na ve paşalara tam bir gayretle destek verirken; Padişah tarafından İç Hazinedar Nezir Ağa, Musahib ağalar, Çavuşbaşı Ahmed Ağa, Ali Ağa ve Büyük Mirahur Ahmed Ağa gelip bütün paşalara ve ocak ağalarına: 'Koynumuzda hepiniz hakkında şevketli Padişah’ın kesin emri vardır, ya yürürsünüz ya da gereği yapılır!' diyerek herkesi uyardılar. Askerler yalın kılıçla iki defa daha tabura yürüdüler. O aşağılık ve hilekar düşmanlar saldırıya dayanamayıp geri çekildiklerinde, kerametli Padişahımız İslam gazilerine kalp kuvveti vermek için bizzat bir kurşun menzili kadar daha ileri atıldı.[25]
Padişah'ın bu kadar ileri atıldığını gören askere korku düştü: 'Ne duruyorsunuz? Padişah hazretleri ensemizden bizi kırmaya (cezalandırmaya) geliyor! Artık kurtuluş yok, eli bağlı ve mundar ölmektense şehit olalım!' diyerek birbirlerini gayret ve savaşa teşvik ettiler. Sadrazam, paşalar ve askerlerin reisleri; yüz çeviren nice kötü talihliyi ve bayraktarı öldürerek, büyük zorluklarla askeri geri döndürüp dördüncü defa gönül birliği ile her taraftan yürüyüp düşmana karıştılar. Sağ taraftan Diyarbakır Beylerbeyi Vezir Şahin Mehmed Paşa sol kaşı üstünden; Arnavut kolundan ise Üsküp Beyi Siroto Hüseyin Bey sol avurdundan (yanağından) kurşunla vurulup şehit oldular. Savaş ve çarpışma iyice kızıştığı sırada, şanlı Han hazretleri (Kırım Hanı) de bir yıldırım gibi toz duman içinde yetişip Tımış Suyu ve Azmak Nehri'ni geçerek düşman taburunun yan tarafından savaşa girdi.
Bununla İslam gazileri kuvvet bulup, günün dokuzuncu saatinde din düşmanı tamamen bozuldu.[25]
Lugoş'un fethinden sonra Şebeş kalesi üzerine gidildi. Diyarbekir Valisi Topal Hüseyin Paşa ve Mısırlızâde İbrahim Paşa Şebeş'in muhasarası emrini aldılar, kaledeki dört bin kadar Avusturya askeri kaçtıkları için kaleyi kolayca ele geçirip, gümüş harflerle yazılmış yazılarla süslü on üç veya 16 büyük topla[g] büyük miktarda yiyecek ve teçhizatı ganimet olarak aldılar.[27] Ancak ordunun geri dönüşünden sonra Şebeş Kalesi Avusturyalıların eline geçti.
Sonrası
[değiştir | kaynağı değiştir]Veterani'den sonra karar gereğince Çanad'daki Avusturya kumandanı üzerine gidilecekti, Fakat Veterani'nin mağlûbiyetinden cesareti kırılan ve Osmanlı kaynaklarında Nalkıran lâkabıyla anılan[28] Saksonya Prensi Frederick August'un emrindeki 50-60 bin kişilik kuvvetiyle Erdel içlerine çekilmiş olması, Azak Kalesi'nin Ruslar tarafından kuşatılıyor olması ve mevsimin kışa yaklaşması dolayısıyla ordunun geri dönüşü uygun görüldü.[29][26]
Temeşvar'a asker, cephane ve yiyecek konulduktan sonra 28 Eylül 1695'te yola çıkıldı, Muhadiye, Eflâk ve Niğbolu yoluyla 1 Kasım 1690 tarihinde Edirne'ye gelindi. Niğbolu'da Tuna'nın sağ sahiline geçildi ve burada Kırım hanı memleketine gitti[6][26] ve üç gün sonra İstanbul'a hareket edildi. 18 Kasım 1695'te İstanbul'a varıldı. Dönüş sırasında pâdişaha "Gazi" ünvanı verildi.[18][26][23][24]
Lugoş Muharebesi'nde pek çok esir alınmış, bunların öldürülmemeleri emredilmiş, işe yarayacak genç ve kuvvetli olanları hazine tarafından on beşer kuruşa satın alınmış ve bunların bin kadarı Kapıkulu ocaklarına verilmiştir.[15][24]
Sultan İkinci Mustafa'nın ilk seferi başarılı şekilde neticelenmekle beraber, henüz Avusturyalılara işgal ettikleri yerleri terkettirecek derecede bir darbe indirilmiş değildi. Onun için padişah ikinci bir sefere daha çıkmak gerektiğini hissetti. 1696 baharında yine hazırlıklara başlandı.[26][h]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]Dipnotlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi 1982, s. 198.
- ^ a b Coxe 1854, s. 455.
- ^ a b c d e Öztuna 2017, s. 359.
- ^ a b c Hammer 1994, s. 234.
- ^ a b c d e f g Fındıklılı 2018, s. 172.
- ^ a b Jorga 2005, s. 1370.
- ^ a b c d e Hammer 1994, s. 233.
- ^ a b c de Lamartine 2019, s. 820.
- ^ a b c d e Aksun 1994, s. 283.
- ^ a b c d e f g Hammer 1994, s. 232.
- ^ a b c d e f g h Uzunçarşılı 1954, s. 558.
- ^ a b c d e f g h i Cezar 1959, s. 2256.
- ^ a b Uzunçarşılı 1954, s. 556.
- ^ a b Hammer 1994, s. 224.
- ^ a b c d e f g Özcan 2020, s. 276.
- ^ Uzunçarşılı 1954, s. 556-557.
- ^ Uzunçarşılı 1954, s. 557.
- ^ a b Özkan 2009, s. 241.
- ^ a b c d e f g h i Cezar 1959, s. 2257.
- ^ Uzunçarşılı 1954, s. 558-559.
- ^ a b c Uzunçarşılı 1954, s. 559.
- ^ Fındıklılı 2018, s. 174.
- ^ a b Özcan 2020, s. 277.
- ^ a b c Uzunçarşılı 1954, s. 560.
- ^ a b c d Fındıklılı 2018, s. 170-172.
- ^ a b c d e Cezar 1959, s. 2258.
- ^ Hammer 1994, s. 235.
- ^ Fındıklılı 2018, s. 827.
- ^ Aksun 1994, s. 284.
Notlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Nicolae Jorga'nın kullanılan kaynağı, tüm eserlerinin birleştirilmiş hâlidir ve bu hâlde 3008 sayfadan oluşmaktadır. Bu sebeple dipnotta alıntılanan sayfa 1370'tir.
- ^ Sultan II. Mustafa, Lipve kumandanını huzuruna getirterek onunla konuşmuş, ardından “Öldürmeyin, hapsedin” emri üzerine kumandan İstanbul'da Yedikule'ye gönderilmiştir[11]
- ^ Çanad, Macaristan'da Maroş nehri üzerinde Segedin kasabasının doğusunda bulunur
- ^ Hammer, Veterani'nin iki kılıç ve bir kurşun darbesiyle yaralandığını ve başının savaş meydanında kesildiğini yazar.[4] Alphonse de Lamartine de Veterani'nin bir kurşun yarası aldığını, saman yüklü arabaya bindirilip askerlerine emir vermeye devam ettiğini, çıkan bir kargaşa sonucu Veterani'nin Osmanlı'nın eline geçtiğini ve kafasının kesildiğini yazar.[8]
- ^ Uzunçarşılı, Nusretnâmeden edindiği bilgiye göre Veterani'nin yaralandıktan sonra bir arabaya bindirilerek kaçırıldığını, ancak daha sonra yarasından öldüğünü bildirir.[21] Mustafa Cezar da yine Nusretnâmeden edindiği bilgilere göre Veterani bin kişilik maiyetiyle Şebeş'e kaçmış ve iki saat sonra yaralarından dolayı vefat etmiştir[19]
- ^ Uzunçarşılı, Nusretnâme'den edindiği bilgiye göre zaferden sonra Sultan II. Mustafa, şehid Mahmud ve Şahin Mehmed Paşa'nın cesetlerini otağı içine getirterek yüzlerini açtırıp ruhlarını sevgiyle andıktan sonra "Tabur fethine muvaffak oldum, lâkin Şahinimle Mahmudumdan ayrıldım" diyerek üzüntüsünü belirtmiş ve her ikisini yan yana defnetmiştir.[23][24]
- ^ Hammer 13 top olduğunu yazarken Mustafa Cezar 16 tane top olduğunu, Sultan'ın emriyle İstanbul'a gönderilip Sarayburnu'na konulduğunu yazar[26]
- ^ Bkz. Ulaş Muharebesi
Kaynaklar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Fındıklılı Silâhdar, Mehmed Ağa (2018) [1721]. Muzaffer Doğan (Ed.). Nusretnâme. Mehmet Topal tarafından çevrildi. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
- Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (1954). Osmanlı Tarihi: II. Selim'in Tahta Çıkışından 1699 Karlofça Andlaşmasına Kadar. III (6 bas.). Ankara: Türk Tarih Kurumu. ISBN 975-16-0013-8.
- Özcan, Abdülkadir (2020). "II. Mustafa". TDV İslâm Ansiklopedisi (PDF). 31. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
- Hammer-Purgstall, Joseph von (1994) [1835]. Mümin Çevik (Ed.). Büyük Osmanlı Tarihi. 12. Üçdal Neşriyat.
- Coxe, William (1854). History of the House of Austria (İngilizce). 2. Londra: Spottiswoode & Co.
- Cezar, Mustafa (1959). Mufassal Osmanlı Tarihi. 4. İstanbul: Tan Matbaası.
- Öztuna, Yılmaz (Mart 2017) [2004]. Osmanlı Devleti Tarihi: Siyasî Tarih. 1. İstanbul: Ötüken Neşriyat. ISBN 978-975-437-487-2.
- Aksun, Ziya Nur (1994). Osmanlı Tarihi. 2. İstanbul: Ötüken Neşriyat. ISBN 9754371458.
- Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi (1683-1793) (PDF). 3. Ankara: Genelkurmay Basımevi. 1982.
- Jorga, Nicolae (2005). "1640-1774". Erhan Afyoncu (Ed.). Osmanlı İmparatorluğu Tarihi. 4. Nilüfer Epçeli tarafından çevrildi. İstanbul: Yeditepe Yayınları. ISBN 9756480211.
- Özkan, Abdullah (2009). Osmanlı Tarihi:1299-1922. İstanbul: Boyut Yayıncılık. ISBN 978-975-23-0049-1.
- de Lamartine, Alphonse (2019) [1854]. Osmanlı Tarihi. Serhat Bayram tarafından çevrildi. İstanbul: İndie Yayınları. ISBN 978-605-69688-5-3.