Lazistan Hanlığı
 | Bu madde, öksüz maddedir; zira herhangi bir maddeden bu maddeye verilmiş bir bağlantı yoktur. (Nisan 2025) |
Lazistan Hanlığı, 1878 yılındaki Berlin Kongresi sırasında Birleşik Krallık tarafından kurulması önerilen tampon devletti. Lazistan Hanlığı önerisi, tarihî Lazistan topraklarında özerk ya da bağımsız bir siyasi oluşum kurulmasını öngörüyordu. Öneri, 93 Harbi sonrasında Rus İmparatorluğu'na bırakılan Batum ve çevresindeki bölgelerin statüsü üzerine yapılan tartışmaları sonlandırma amacı güdüyordu. Karadeniz'in güneydoğu kıyısında Rus etkisini sınırlamak amacıyla yapılan bu öneri, uluslararası gözetim altında tutulacak Müslüman çoğunluklu bir tampon devlet kurulmasını öngörüyordu.
Hanlık önerisi, Müslüman Laz nüfusunun etnik ve dini özgünlüğünün tanınması ilkesine dayanıyordu. Bu öneri, uluslararası diplomaside "ulusal ilkeler" öne sürülerek yapılmış ilk örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Diplomatik düzeyde kısa süreli tartışmalara konu olmuş, ancak uygulanmadan gündemden kaldırılmıştır.
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında imzalanan Ayastefanos Antlaşması ile Batum ve Lazistan Sancağı'nın bir kısmı Rus İmparatorluğu'na bırakıldı. Bu gelişme, bölgenin statüsünü diplomatik açıdan tartışmalı hale getirdi. Haziran-Temmuz 1878 tarihleri arasında düzenlenen Berlin Kongresi sırasında Birleşik Krallık, Karadeniz kıyısındaki Rus etkisini sınırlamak amacıyla çeşitli önerilerde bulundu.
Birleşik Krallık'ın girişimi
[değiştir | kaynağı değiştir]Birleşik Krallık dışişleri bakanı Robert Gascoyne-Cecil 27 Haziran 1878'de Rus elçisi Pyotr Şuvalov'a şu öneriyi sundu:
- Batum, askersizleştirilmiş, donanma üssü kurulmamış serbest liman ilan edilecekti;
- Bölge, Lazistan yerlisi Müslüman bir Han tarafından yönetilecek, bu da özerklik ve yerel Müslüman nüfusun çıkarlarını gözeten bir yapı sağlayacaktı;
- Rusya, hanlık topraklarından asker geçirme ve yol inşası hakkını elde edecek, ancak sürekli asker bulunduramayacaktı;
- Birleşik Krallık, Osmanlı kuvvetlerinin Batum ve Varna'dan tahliyesini kolaylaştıracaktı.
Bu maddelerle, Rus yayılmacılığına karşı tampon devlet oluşturulması amaçlandı.
Rusya'nın tepkisi
[değiştir | kaynağı değiştir]Rusya öneriyi desteklemedi. Pyotr İvanoviç Şuvalov, önerinin Sankt-Peterburg'a iletilmesi gerektiğini ve onaylanma ihtimalinin düşük olduğunu bildirdi. Ayrıca Aleksandr Gorçakov ve Benjamin Disraeli arasında Batum'un serbest liman olmasına yönelik bir uzlaşma sağlandığını, bunun da Salisbury'nin girişimini zayıflattığını ifade etti.
Sonuç olarak, Lazistan Hanlığı fikri gündemden çıkarıldı ve Batum serbest liman statüsüyle Rusya'ya bırakıldı. Batum'un nihai olarak Rusya’ya devredilmesinin ardından Osmanlı kontrolündeki Lazistan'ın idarî merkezi Rize'ye taşındı.
Laz Derebeylerinin girişimleri
[değiştir | kaynağı değiştir]1878 yılında bir grup Laz derebeyi, Birleşik Krallık'a Lazistan'ı himayesi altına alması için çağrıda bulundu. Karşılığında Afganistan'daki savaşta İngiltere'ye destek için 4.000 kişilik birlik göndereceklerini vaat ettiler. Kraliçe Victoria, Lord Salisbury ve Londra Belediye Başkanı'na konuyla ilgili dilekçeler gönderildi. Bu taleplere geri dönüş yapılmadı.
Berlin Antlaşması'nın Sonuçları
[değiştir | kaynağı değiştir]Berlin Antlaşması'nın imzalanmasının ardından Osmanlı İmparatorluğu, Batum, Kars ve Ardahan'ı Rusya'ya bıraktı. Bu gelişme sonrasında, Rusya sınırlarında kalan Lazların önemli bir kısmı, Rus yönetimi altında baskı görecekleri düşünerek Osmanlı'ya göç etti.
Eylül 1878'de İngiliz Konsolosu Alfred Biliotti, Trabzon'a 2.000 Laz'ın ulaştığını ve 1.000 kişinin daha gelmesinin beklendiğini bildirdi. 1882 yılına gelindiğinde farklı tahminlere göre 40.000 kadar Laz Osmanlı İmparatorluğu’na göç etmişti. Lazlar çoğunlukla deniz yoluyla Trabzon’a, oradan da Kocaeli, Sakarya, Bursa, Samsun gibi Anadolu şehirlerine yerleşti.
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- William Norton Medlicott (2013). Congress of Berlin and After. Routledge. ISBN 978-1-136-24317-2.
- Н. Н. Шавров (1878). Vnov’ priobretennaya Karskaya i Batumskaya oblast’. Tiflis: Типография Канцелярии наместника Кавказа. ss. 510-511.
- Denis A. H. Wright (1946). "Trebizond and North‐Eastern Turkey". Journal of The Royal Central Asian Society. ss. 121-132. doi:10.1080/03068374608731207. 28 Ocak 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- Michael A. Reynolds (2011). Shattering Empires: The Clash and Collapse of the Ottoman and Russian Empires, 1908–1918. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-19553-9.