Kritik dönem
Kritik dönem, gelişim psikolojisi ve gelişimsel biyoloji alanlarında, bir organizmanın yaşamında belirli çevresel uyaranlara karşı sinir sisteminin özellikle duyarlı olduğu gelişimsel bir evredir. Bu dönem boyunca organizma, belli bir beceri ya da işlevi kazanmak için uygun uyarana maruz kalmazsa, bu yetinin daha sonra edinilmesi ya çok zor olur ya da imkânsız hâle gelir.[1]
Kritik dönem kavramı özellikle görme, işitme, denge, dil edinimi ve sosyal bağlanma gibi işlevlerin gelişiminde önemli rol oynar. Örneğin bir bebek, ilk aylarında görsel uyarana maruz kalmazsa, ilerleyen yaşamında normal görme yetisini geliştirmesi mümkün olmayabilir. Aynı şekilde, çocuklukta birinci dil girdisinden yoksun kalan bireyler, ileriki yaşlarda dili tam olarak edinemez.[2][3]
Bazı uzmanlar "güçlü" ve "zayıf" kritik dönemler ayrımı yapar. Güçlü kritik dönemlerde, edinim yalnızca belirli bir zaman diliminde mümkündür ve bu süreden sonra işlev gelişmez. Zayıf ya da "duyarlı" dönemlerde ise kazanım sonrasında da mümkündür ancak daha az verimli olabilir.[4]
Bu kavram özellikle çocukluk döneminde nöroplastisite ile ilişkilidir. Sinir sisteminin esnekliği, kritik dönemler boyunca çevresel deneyimlerle şekillenir. Bu nedenle, eğitimden terapilere kadar birçok alanda kritik dönem kavramı, gelişimsel müdahalelerin zamanlamasını belirlemede temel alınmaktadır.[5]
|
Bu madde bir taslaktır. Bu maddeyi geliştirerek veya özelleştirilmiş taslak şablonlarından birini koyarak Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz. |
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Robson, Ann L. (2002). "Critical/Sensitive Periods". Neil J. Salkind (Ed.). Child Development. New York: Macmillan Reference USA. ss. 101-3.
- ^ Wiesel, TN; Hubel, DH (1963). "Effects of visual deprivation ..." Journal of Neurophysiology. 26 (6). ss. 978-93. doi:10.1152/jn.1963.26.6.978.
- ^ Newport, EL (1990). "Maturational constraints on language learning". Cognitive Science. Cilt 14. ss. 11-28. doi:10.1207/s15516709cog1401_2.
- ^ Brainard, MS; Knudsen, EI (1998). "Sensitive periods for visual calibration of the auditory space map in the barn owl optic tectum". Journal of Neuroscience. 18 (10). ss. 3929-42. doi:10.1523/JNEUROSCI.18-10-03929.1998. PMID 9570820.
- ^ Hensch, TK (2005). "Critical period plasticity in local cortical circuits". Nature Reviews Neuroscience. 6 (11). ss. 877-88. doi:10.1038/nrn1787.