Kokusal reseptör nöron
 | Bu madde, Vikipedi biçem el kitabına uygun değildir. |
Kokusal reseptör nöron (İngilizce: olfactory receptor neuron, kısaca OSN), memelilerin olfaktör epitelyumunda yer alan, uçlarındaki silyalar aracılığıyla koku moleküllerini algılayıp elektriksel sinyale dönüştüren duyu nöronlarıdır. Bu hücreler, geniş bir G proteini kenetli reseptör (GPCR) ailesi olan koku reseptörleri (OR)ni ifade eder. Her OSN tipik olarak tek bir OR genini monoallelik biçimde ifade eder ve bu “bir nöron–bir reseptör” kuralı, kokusal devrelerin temel organizasyon ilkesini oluşturur.[1]
Hücresel yerleşim
[değiştir | kaynağı değiştir]Olfaktör epitelyum, kokusal reseptör nöronlar, sustentaküler hücreler, Bowman bezi hücreleri ve bazal hücrelerden oluşur. OSN'ler nazal kavitenin üst bölgesinde konumlanır ve aksonları olfaktör soğancıktaki (bulbus) belirli glomerüllerde sonlanır. Aynı reseptörü ifade eden OSN’ler aynı glomerüle yönelir; bu organizasyon “bir glomerül–bir reseptör” kuralı olarak bilinir.[2]
Sinyal dönüşümü
[değiştir | kaynağı değiştir]Koku molekülü, silyadaki reseptöre bağlandığında G_olf proteinini etkinleştirir. Bu, adenilat siklaz 3 (ADCY3) aracılığıyla cAMP üretimini artırır. Artan cAMP, CNG kanalını (CNGA2/CNGA4/CNGB1b) açarak Na⁺ ve Ca²⁺ girişine neden olur. Artan Ca²⁺, ANO2 (TMEM16B) aracılığıyla Cl⁻ çıkışı oluşturur; bu depolarizasyonu güçlendirir. Yanıt, Ca²⁺/kalmodulin aracılı kanal inhibisyonu ve NCKX4 değiştiricisiyle Ca²⁺ uzaklaştırılması sonucu sonlanır.[3][4]
Kodlama ilkeleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Tek bir koku molekülü birçok reseptörü uyarabilir; tek bir reseptör de birçok kokuya yanıt verebilir. Bu durum “kombinatoryal reseptör kodu” olarak adlandırılır ve koku kimliğinin belirlenmesinde ana mekanizmadır.[5]
Gelişim ve yenilenme
[değiştir | kaynağı değiştir]Olfaktör reseptör nöronları kısa ömürlüdür (yaklaşık 30–60 gün) ve yaşam boyu yenilenir. Globoz bazal hücreler (GBC) ve horizontal bazal hücreler (HBC) yeni nöronların kaynağıdır. Yaralanma veya enfeksiyon sonrası bu hücreler yeniden farklılaşarak epitelyumu onarır.[6]
Klinik önemi
[değiştir | kaynağı değiştir]Kokusal reseptör nöronların hasarı veya çevresindeki destek hücrelerin (özellikle sustentaküler hücrelerin) enfeksiyonu anosmiye yol açabilir. COVID-19 enfeksiyonunda koku kaybının başlıca nedeni, OSN’lerden çok destek hücrelerinin SARS-CoV-2 tarafından hedeflenmesidir.[7]
Evrimsel karşılaştırma
[değiştir | kaynağı değiştir]Memelilerde koku reseptörleri GPCR ailesine aitken, böceklerdeki OR reseptörleri iyonotropik özellik gösterir ve Orco adlı yardımcı proteinle iyon kanalı oluşturur. Ayrıca böceklerde farklı bir iyonotropik reseptör (IR) ailesi de kokusal algıda görev alır.[8]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Buck, Linda; Axel, Richard (1991). "A novel multigene family may encode odorant receptors: A molecular basis for odor recognition". Cell. 65 (1). ss. 175-187. doi:10.1016/0092-8674(91)90418-X.
- ^ Ressler, KJ (1994). "Information coding in the olfactory system: Evidence for a stereotyped and highly organized epitope map in the olfactory bulb". Cell. 79 (7). ss. 1245-1255. doi:10.1016/0092-8674(94)90015-9.
- ^ Stephan, AB (2009). "Anoctamin 2 identified as Ca²⁺-activated Cl⁻ channel in mouse olfactory sensory neurons". PNAS. 106 (28). ss. 11776-11781. doi:10.1073/pnas.0903304106.
- ^ Stephan, AB (2011). "The Na⁺/Ca²⁺ exchanger NCKX4 governs termination and adaptation of olfactory responses". Neuron. 70 (6). ss. 1168-1182. doi:10.1016/j.neuron.2011.04.022.
- ^ Malnic, B (1999). "Combinatorial receptor codes for odors". Cell. 96 (5). ss. 713-723. doi:10.1016/S0092-8674(00)80581-4.
- ^ Schwob, JE (2017). "Neural regeneration and the olfactory epithelium". Journal of Comparative Neurology. 525 (4). ss. 993-1009. doi:10.1002/cne.24123.
- ^ Brann, DH (2020). "Non-neuronal expression of SARS-CoV-2 entry genes in the olfactory system suggests mechanisms underlying COVID-19–associated anosmia". Science Advances. 6 (31). s. eabc5801. doi:10.1126/sciadv.abc5801.
- ^ Wicher, D (2021). "Olfactory signaling in insects". Frontiers in Cellular Neuroscience. Cilt 15. s. 785932. doi:10.3389/fncel.2021.785932.
