Kırmız
Kırmız (< Arapça قرمز), Akdeniz çevresinde yetişen kırmız meşesinin (Quercus coccifera) üzerinde yaşayan kırmız böceğinin (Kermes) dişisinin kurutulmuş bedeninden elde edilen kırmızı renkte boyarmadde. Türkçedeki «kırmızı» ile İngilizcedeki «crimson» renk adlarının kökenini oluşturur.
Orta Çağda İtalya ve Sicilya'da ipekleri kırmızıya boyamada kullanılırdı ve bu kullanım antik çağlardaki deniz salyangozlarından elde edilen Sur moru (purpura) adlı boyarmadde çılgınınlığını aşmıştı[1]
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Kırmız boyası çok eski kökenlidir; Aix-en-Provence’in kuzeydoğusundaki Adaouste’de, Neolitik bir mağara mezarında kermes dolu kavanozlar bulunmuştur.[2] Mısır'ın erken dönemlerinde de kırmız boyasını kullanılmıştır.[3]
Orta Çağ’da, İtalya ve Sicilya’daki yeni ipek dokuma merkezlerinde kırmızla boyanan koyu kırmızı ve parlak kırmızı ipekler, statü ve arzu edilirlik bakımından efsanevi Sur moru’nu geride bırakıyordu.[4] Boyar madde, kurutulmuş yumurtalar ince buğday (ya da kum) tanelerini andırdığı için tüm Batı Avrupa dillerinde “buğday” (grana) diye adlandırılıyor,[5] ve bitki sanılıyorlardı;[6] dolayısıyla kırmızla boyanan dokumalar tahılda boyanmış olarak tanımlanıyordu.[7] Yünlüler, çoğunlukla çivit otu ile maviye boyandıktan sonra eğrilip dokunuyor, ardından kırmızla parça boyamaya tabi tutuluyor ve siyah ve grilerden kahverengilere, dut rengi tonlarına, morlara ve kan kırmızısı tonlarına kadar geniş bir renk yelpazesi elde ediliyordu.[7] 12. yüzyıla tarihlenen bir kaynak, kırmız boyasının bitki kökenli liflere (ör. pamuk, keten vb.) kıyasla hayvan kökenli liflere (ör. yün, ipek vb.) çok daha iyi tutunduğunu belirtir.[8]
14. yüzyıldan ve 15. yüzyılın başlarından itibaren, parlak, saf kırmız kırmızısı, Felemenk, İngiltere, Fransa, İspanya ve İtalya’daki lüks yünlü dokumalar için “açık ara en itibarlı, en soylu” renk olarak kabul ediliyordu.[5]
2016 yılında Yahuda Çölü’ndeki “Kafatasları Mağarası”nda yapılan arkeolojik kazıda, muhtemelen kırmız boyası kullanılmış dokuma bir kumaş parçası ortaya çıkarıldı. Orta Tunç Çağı’na tarihlenen bu parça, İsrail’de şimdiye kadar bulunan en eski örnek olarak kabul edilmektedir. 2024 yılında Kudüs İbrani Üniversitesi, Bar-İlan Üniversitesi ve İsrail Eski Eserler İdaresi’nden araştırmacıların da yer aldığı bir ekip, Journal of Archaeological Science: Reports dergisinde yayımladıkları makalede, bu eserin Kermes vermiliodan elde edilen boyayla renklendirildiğini doğrulamıştır.[9][10]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Schoeser, Mary (2007). Silk. Yale University Press
- ^ Barber (1991), ss. 230–231
- ^ Encyclopaedia Britannica, s.v. Kermes insect and dye
- ^ Schoeser (2007), s. 118
- ^ a b Munro, John H. "The Anti-Red Shift – To the Dark Side: Colour Changes in Flemish Luxury Woollens, 1300–1500". In Netherton & Owens-Crocker (2007), ss. 56–57.
- ^ Bu karışıklık Theophrastos, Dioskorides ve Plinius’ta görülür, Pausanias’ta değil.
- ^ a b Munro, John H., “Medieval Woollens: Textiles, Technology, and Organisation”, Jenkins (2003) içinde, ss. 214–215.
- ^ Amar (2007), ss. 34, 52 (Ibn al-Baitar ve diğerlerine atıfla).
- ^ "Tiny 3,800-year old textile found in Israel was dyed with biblical 'scarlet worm'". Times of Israel. 18 Temmuz 2024. Erişim tarihi: 18 Temmuz 2024.
- ^ Sukenik, Naama; Davidovich, Uri; Amar, Zohar; Abu-Ghosh, Said; Maor, Yonah; Porat, Roi; Ganor, Amir; Klein, Eitan; Iluz, David (1 Eylül 2024). "Early evidence of an archaeological dyed textile using scale-insects: The Cave of Skulls, Israel"
. Journal of Archaeological Science: Reports. 57. doi:10.1016/j.jasrep.2024.104673. ISSN 2352-409X.
