Havva

Havva^[a]; Arapça: حَوَّاء; Farsça: حوا; Yunanca: Εὕα; Latince: Eva, Heva; Süryanice: ܚܰܘܳܐ romanize: ḥawâ}}, İbrahimî dinlerde rastlanan bir figürdür. İbrahimî dinlerin insanın kökeni anlatımına göre^[1], Tanrı tarafından yaratılan ilk kadındır ve Adem'in eşi olarak bilinir. Kur'an anlatımında ise Ademle bağlantılı olarak ilk kadının yaratılışından bahsedilir ama ismi açıkça belirtilmemektedir. İbrahimi dinlere göre tüm insanlar Âdem ve Havva'nın çocuklarıdır. Bazı Batı dillerinde Eski Ahit'ten geldiği şekliyle Eva diye adlandırılır.

Adı "yaşayan" veya "hayat kaynağı" anlamına gelir.^[2] Bu isim, Geç Bronz Çağı'nda Kudüs'te tapılan Hurri tanrıçası ḫepat'ın adıyla karşılaştırılmıştır.^[3]^[4] İbranice Eve (חַוָּה) adının, Aramice'de "yılan" anlamına gelen bir kelimeye (Eski Aramice חוה; Aramice חִוְיָא) benzediği öne sürülmüştür.

Mitolojik orijin

Havva isminin Sümer Kiş krallığında 3. hanedanın 1. kraliçesi olan "Khabu"dan türediği ileri sürülmüştür. Hitit Güneş tanrıçası Hepat, Yunan gençlik tanrıçası Hebe ve aşk tanrıçası Hera Havva mitinin diğer olası kaynaklarıdır.

Sümer mitolojisindeki tanrıça Ninti (kaburga kemiğinin kadını, can veren kadın) Havva'nın yaratılış efsanesindeki "Âdem'in kaburga kemiği" imgesinin kaynağı olarak düşünülmektedir.^[5]^[6] Eva (Eve, Havva) ile benzeşik bir söyleyişe sahip olan Ea, Adapa efsanesinde Tevratın havva figürüne benzer şekilde Adapa'yı yönlendirir.

Havva Amarna mektuplarında bronz çağında Kudüste tapınılan bir tanrı olduğu anlaşılan Hurrilerin tanrıçası Hebat ile de ilişkilendirilir. Hitit yazıtlarında Hepa, Hepat ya da Hepatu diye adlandırılır ve ‘sedir ağaçlarının ülkesinde’ tapıldığı belirtilir. Sedir ağaçlarının ülkesi, Lübnan, Filistin'dir. Hepat'ın sonraki dönemlerde başka kültürlerde ortaya çıkan yansımaları da “Ana” kimliği çerçevesinde olmuştur. MÖ 1. binyılda hiyeroglif yazıtlarda Ha-pa-tu, He-ba-tu ve Hi-pa-tu, Lykçe yazıtlarda ise Hepat, hba-eni olarak ifade edilir ki anlamı “Heba Ana”dır.^[7]

Asherah, Ela, Elat (Chawat); İlahi-evrensel anne. O insan, hayvan ve ürünlerin verimliliğini sembolize eden, besleyen, destekleyen bir akıl idi ve hayat ağacı ile sembolize edilmişti. Milattan önce 1. binyılda Semitik bir tanrı olan El'in karısı olan, tanrılar annesi Asheraha Chawat (Aramice Havva (İng. eva)) adı verilir.^[8] Ela veya Elat El'in dişi formudur. O'nun tam adı Rabat Chawat, Büyük hanımefendi, tanrıça Havva idi ve yılanla sembolize edilirdi.^[9]

Sosyolojik bakış açısıyla Orta Doğu coğrafyasında değişik mitolojilerde benzer telaffuzlara sahip “ana tanrıça” figürünün evrimiyle tektanrıcı İbrani ataerkil kültüründe ölümlü ve günahkar bir kadın şekline indirgendiği ve yaratılış mitosunun bir figürü halinde yeniden yaratılmış olduğu görülmektedir.^[10]

Bir başka çalışma ise Havva'yı Hint bereket ve doğurganlık tanrıçası Shiva ile ilişkilendirmektedir.^[11] Ayrıca Türk mitolojisindeki Eje karakteri ile benzerlik kurulmaktadır.

Yahudilikte Havva’nın yaratılışı

Lucas Cranach'ın 1513 yılında çizdiği *Adem ve Havva*. Würzburg, Mainfränkisches Museum

Yahudilere göre kadının iki tür yaratılışı bulunmaktadır.

Birincisinde kadın, Âdem'le birlikte yaratıldığında, Âdem kadına hükmetmeye çalışır. Kadın “İkimiz de aynı maddeden yaratıldık, bana hükmedemezsin” der, Âdem'i terk eder ve cin olur.

Yalnız kalan Âdem Tanrı'dan bir eş ister. Tanrı “Bu kadını nasıl yaratsam da Âdem’e isyan etmese” diye düşünür. “Âdem’in gözünden yaratsam her şeyi görür; ağzından yaratsam geveze olur; ayağından yaratsam hep gezer; elinden yaratsam hırsız olur. Ben bu kadını en iyisi kaburgasından yaratayım da ona tabi olsun” der. Bu kaburga hikâyesinin Sümer bağlantısına işaret edilir.^[12]

Yahudi kaynaklarına göre Âdem ile beraber ilk yaratılan kadın Havva değil Lilith'dir. Ancak Lilith Âdem ile aynı zamanda yaratıldığını öne sürerek Âdem'e eşlik etmeyeceğini ileri sürmüş ve Tanrı daha sonra Âdem'in kaburga kemiğinden Havva'yı yaratmıştır. "Ve Rab Tanrı dedi: Âdem’in yalnız olması iyi değildir; kendisine uygun bir yardımcı yapacağım. Ve Rab Tanrı, Âdem’in üzerine derin bir uyku getirdi ve o uyudu, onun kaburga kemiklerinden birini aldı ve yerini etle doldurdu. Ve Rab Tanrı Âdem’den aldığı kaburga kemiğinden bir kadın yaratıp onu Âdem'e getirdi. Ve Âdem dedi: Şimdi bu benim kemiklerimden kemik ve etimden ettir, bu insandan alındığı için ona "nisa" ismi verilsin dedi. Ve Âdem karısının ismini Havva koydu, çünkü bütün yaşayanların anası oldu."^[13] Tevrat’ın anlatışına göre; Havva, “hayat” ya da “hayatı olan” anlamındadır. Talmud’a göre Havva, Âdem’in on üçüncü kaburga kemiğinden yaratılmıştır.

İslam’da Âdem ve Havva’nın yaratılışı

Âdem'in eşi olarak Kur'an'da 2:30-39, 7:11-25, 15:26-42, 17:61-65, 18:50-51, 20:110-124 ve 38:71-85 ayetlerinde geçmektedir, ancak "Havva" (Arapça: حواء, Ḥavvā’) ismi Kur'an'da geçmemektedir. Havva ismi yalnızca hadislerde geçmektedir.^[14]

Kur'an ve sahih hadis kitapları da dahil olmak üzere İslami metinlerdeki Adem ve Havva anlatımları, Tevrat ve İncil'dekilere benzer ancak farklıdır. Kur'an, Tanrı'nın "bir ruh yarattığını ve ondan eşini yarattığını ve ikisinden de birçok erkek ve kadın türettiğini" (Kur'an 4:1) anlatan bir anlatıma sahiptir. Ancak kadının "bir kaburgadan" yaratıldığını destekleyen hadisler de vardır (Sahih Buhari 4:55:548, Sahih Buhari 7:62:114, Sahih Müslim 8:3467, Sahih Müslim 8:3468). Havva, Adem'i haram meyveyi yemeye teşvik etmekten sorumlu tutulmaz ve ne de asli günah kavramı vardır.^[15] Aksine, Kur'an yasak meyve hakkında "her ikisi ondan yediler" şeklindeki ifadeyle Havva'ya atfedilen suçu yok sayar ve bu günahtan her ikisinin de sorumlu olduğunu belirtir (Kur'an 20:121-122). "Biz insanı pişmiş çamurdan, değişmiş cıvık balçıktan yarattık." (Hicr Suresi, 26)

"...Sizi bir tek nefisten yaratan ve ondan da eşini yaratan, ikisinden birçok erkek ve kadın üretip yayan rabbinize itaatsizlikten sakının." (Nisa Suresi, 1)

''Biz insanı muhakkak ki çamurun özünden yarattık.'' (Müminun suresi, 12)

"Kadınlar hakkında hayır tavsiye ediniz. Çünkü kadın, eğri “kaburga kemiği”nden yaratılmıştır. Kaburga kemiğinin en eğri tarafı, en üst tarafıdır. Onu doğrultmaya çalışırsan kırarsın, hali üzerinde bırakırsan öyle kalır.” (Hadis)^[16]^[17]^[18]

Ancak Kuran'da Havva ismi ve Âdem'in kaburga kemiğinden yaratıldığı geçmez. Kuran'da ikisinin de tek bir nefisten yaratıldığı belirtilir.

Cennetten kovulma

Âdem ve Havva yaratılmış oldukları mutlu cennetlerinden işledikleri günah sebebiyle kovulurlar. Yılan ya da şeytan Havvayı, Havva da Âdem'i kandırır. Yahudi ve Hristiyan kaynaklarında Havva ilk günahı işleyen insandır, Âdem onun vasıtasıyla yasak meyveyi yemiştir. Kur'an'da ise her ikisi de kınanmakla beraber suç doğrudan Âdem'e izafe edilir. Yaratılış mitosundaki başka bazı unsurlar gibi iyiyi kötüden ayırt edebilme yetisi veren bilgelik ağacının meyvesinden yeme ve yılan motifinin de Sümerlerin Adapa efsanelerinden kaynaklandığı ifade edilmiştir.^[19]

Hristiyan kaynaklar Âdem-Havva ikilisinin günahından tüm insanları sorumlu tutarlar. İsa'nın bu günahı kaldırmak için geldiğine inanırlar.

Sufi inancına göre ise Âdem-Havva Kıssası, büyük ölçüde semboliktir. Âdem, insanoğlunu temsil etmekte olup, yasak meyveyi yiyen ve Âdem'i de suça ortak eden Havva insan nefsini (egoyu) sembolize etmektedir. Bununla birlikte peygamber olarak gelen bir Âdem ve eşi Havva aynı zamanda gerçek kişiliklerdir. Bahailer de bu açıklamaya katılırlar.

Tevrat'a göre soy ağacı

Ayrıca bakınız

Kabil ve Habil

Kaynakça

^ Womack 2005, s. 81, "Yaratılış mitleri, evrenin ve sakinlerinin nasıl ortaya çıktığını anlatan sembolik öykülerdir. Yaratılış mitleri sözlü gelenekler yoluyla gelişir ve bu nedenle genellikle birden fazla versiyonu bulunur."
^ American Heritage Dictionary
^ The Weidner "Chronicle" mentioning Kubaba from A. K. Grayson, Assyrian and Babylonian Chronicles (1975)
^ Munn, Mark (2004). "Kybele as Kubaba in a Lydo-Phrygian Context": Emory University cross-cultural conference "Hittites, Greeks and Their Neighbors in Central Anatolia" (Abstracts)
^ "Tanrının Oğulları ve Âdemin Kızları". 13 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Şubat 2015.
^ "TDV İslâm Ansiklopedisi" (PDF). 13 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 13 Şubat 2015.
^ "Wayback Machine" (PDF). 18 Ocak 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 17 Ocak 2017.
^ Dever, William K (2005), "Did God Have A Wife? Archaeology And Folk Religion In Ancient Israel" (Wm. B. Eerdmans Publishing Company)
^ "Canaan in the Pre-Israelite Period – 2". 10 Ocak 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Ocak 2017.
^ "JINEPS GAZETESÄ°". 23 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Mayıs 2012.
^ "The Goddess". 21 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ocak 2012.
^ "Wayback Machine" (PDF). 5 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Temmuz 2012.
^ Kitab-ı Mukaddes, Tekvin: 2/18-23
^ Beyond The Exotic: Women's Histories In Islamic Societies – Page 9, Amira El Azhary Sonbol – 2005
^ Engineer, Asghar (2008). Islam in Post-Modern World. Hope India Publications. ISBN 9788178711546.
^ Buharî, Nikâh 79, Enbiya 1, Edeb 31, 85, Rikâk 23
^ Müslim, Radâ 65, (1468)
^ Tirmizî, Talâk 12, (1188)
^ "Wayback Machine" (PDF). 29 Ekim 2013 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2012.

Dipnotlat

^ /ˈiːv/; חַוָּה‎

Dış okumalar

Wikimedia Commons'ta Havva ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

Yaratılış mitosu; Adem Havva, yasak meyve, Sümer etkisi 10 Haziran 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

[womack-2] Womack 2005, s. 81, "Yaratılış mitleri, evrenin ve sakinlerinin nasıl ortaya çıktığını anlatan sembolik öykülerdir. Yaratılış mitleri sözlü gelenekler yoluyla gelişir ve bu nedenle genellikle birden fazla versiyonu bulunur."

[American_Heritage_Dictionary-3] American Heritage Dictionary

[K._Grayson_1975-4] The Weidner "Chronicle" mentioning Kubaba from A. K. Grayson, Assyrian and Babylonian Chronicles (1975)

[Munn,_Mark_2004-5] Munn, Mark (2004). "Kybele as Kubaba in a Lydo-Phrygian Context": Emory University cross-cultural conference "Hittites, Greeks and Their Neighbors in Central Anatolia" (Abstracts)

[6] "Tanrının Oğulları ve Âdemin Kızları". 13 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Şubat 2015.

[7] "TDV İslâm Ansiklopedisi" (PDF). 13 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 13 Şubat 2015.

[8] "Wayback Machine" (PDF). 18 Ocak 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 17 Ocak 2017.

[9] Dever, William K (2005), "Did God Have A Wife? Archaeology And Folk Religion In Ancient Israel" (Wm. B. Eerdmans Publishing Company)

[10] "Canaan in the Pre-Israelite Period – 2". 10 Ocak 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Ocak 2017.

[11] "JINEPS GAZETESÄ°". 23 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Mayıs 2012.

[12] "The Goddess". 21 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ocak 2012.

[13] "Wayback Machine" (PDF). 5 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Temmuz 2012.

[14] Kitab-ı Mukaddes, Tekvin: 2/18-23

[15] Beyond The Exotic: Women's Histories In Islamic Societies – Page 9, Amira El Azhary Sonbol – 2005

[16] Engineer, Asghar (2008). Islam in Post-Modern World. Hope India Publications. ISBN 9788178711546.

[17] Buharî, Nikâh 79, Enbiya 1, Edeb 31, 85, Rikâk 23

[18] Müslim, Radâ 65, (1468)

[19] Tirmizî, Talâk 12, (1188)

[20] "Wayback Machine" (PDF). 29 Ekim 2013 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2012.

[1] /ˈiːv/; חַוָּה‎

[a]

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]