Havan

Başlığın diğer anlamları için Havan (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.

İsrail yapımı 120'lik havan ateşi yapan ABD askerleri

60 mm'lik havan

Havan; piyade birliklerinin kullandığı, üst açı grubu ile atış yapabilen, namlu ağzından elle tek tek doldurulan, bazı modellerinde mermi namlu içi dibindeki iğneye çarpar çarpmaz otomatik olarak ateşlenen (81 mm UT-1, 81 mm M-1, 106 mm orta havan ve 60 mmKomando Havanı gibi), bazı modellerinde ise top ve obüslerdekine benzer ateşleme ipinin çekilmesiyle ateşlenen (120 mm TOSAM HY-12 havanı gibi) piyade birliklerinin ateş destek silahıdır.

Havanın tesirli ya da etkili menzili olmaz. Bu parametreler attıkları mermiye göre değişir. Havanların başlıca mühimmat cinsleri tahrip, aydınlatma, sis ve eğitim mermileridir. Bunların dışında hâlihazırda geliştirilmekte olan modern mühimmat tiplerinden (serpme mayın taşıyan kargo mühimmatları veya anti tank mühimmatları vb.) mermi türleri de vardır.

Üst açı grubu tabiri; namludan çıkan mühimmatın direkt hedefe değil, önce yukarı doğru yükselip ardından hedefe dik bir şekilde düşmesi olarak tanımlanır. Bu sayede bir tepe veya yüksek bir binanın arkasına aşırtma atışlar yapılabilmektedir. Bu, üst açı grubunun oluşum sebebi ve en önemli avantajıdır. Dezavantajı ise merminin hedefe varış süresinin uzun olması, isabet oranının düşük olması ve atmosferik hava şartlarından daha fazla etkilenmesi olarak sıralanabilir.

Havanlar, destekledikleri birliklerin daha da arkalarında bulunurlar. Havan birlikleri bir ateş idare unsuru (gerekli hesaplamaların yapılabilmesi için), bir ileri gözetleyici unsuru (ateş idareye ateş altına alınması gereken hedef hakkında bilgi vermek için), bir de havanları kullanan atış unsurlarından oluşmaktadır.

Havanlar normal şartlarda ateş altına aldıkları hedefleri görmez. Kimi zaman 5000 m veya daha uzağa bile atış yapabilir. Ancak gerektiğinde basit usuller kullanarak hedefi görerek de ateş edebilir. 60 mm komando havanları daima hedefi görerek atış yapmaz. Hedefi görmeden atış yapması da mümkündür.

Havanlar; namlu, namlunun altında bulunan döşeme, namlunun ortasına sabitlenmiş ve ayakta durmasını sağlayan çatal ayak ve gerekli nişan esaslarının girilebilmesi için bir nişan aletinden oluşmaktadır.

Havanların en önemli özelliği portatif olması ve süratle atışa başlayabilmesidir. Bu sebepten ötürü temelde toplardan bir farkı olmamasına rağmen topçular yerine piyadeler tarafından kullanılır. Muharebelerde ön safta bulunan piyadelerin acil ateş desteği ihtiyacına topçuların reaksiyon süreleri çok uzun olacağından kendi bünyelerindeki havanlarla bu işi derhal yaparlar. Havanların yapıları gereği portatif olması (toplar gibi tonlarca ağırlıkta olmaması), atış sıhhatlerine olumsuz etki etmektedir. Ancak bu durum, havanların yüksek sayıdaki hızlı atım sayısıyla giderilmeye çalışılır.

Havanlar hedeflerini görmedikleri için geometrideki açıları kullanarak ateş eder (birbirlerini görenlerin birbirleriyle olan açısal ilişkileri ve bulunduğu konumların değerlemesiyle hangi açı ve hangi barut miktarıyla atış yapılacağı tespit edilir).

Çok yüksek maliyetlere yol açan, çok işgücü gerektiren ve çok karışık sistemlere sahip top ve obüslere nazaran dünya piyade muharebelerinde havanların başarı öyküsü sayılamayacak kadar çoktur.

Havan silah sistemlerinin en önemli parçası ise onu kullanan mürettebatıdır. Çünkü etkili havan atışı için eğitimin önemi diğer her şeyden daha önemlidir.

Zırhlı araçlara yüklenmiş havan sistemleri de mevcuttur. Bunların bir kısmı havana sadece taşıyıcılık yaparken, bir kısmı ise otomatik sistemlerle donatılmış olup; hem mermiyi otomatik yükler hem de hesaplamaları otomatik yapar. Ancak piyade harekâtının temel mantığı her yerde bir zırhlı aracı kabul görmediğinden bu gibi sistemler ekseri zırhlı birliklerce kullanılır.

Tarihi

İlk havan Fatih Sultan Mehmed tarafından İstanbul'un fethinde kullanılmıştır. Aynı zamanda ilk havan topu sınıfı da kapıkulu ocaklarına bağlı humbaracı ocağıdır. İlk nakledilebilir havan, Baron Menno van Coehoorn tarafından icat edilmiştir. (Grave Kuşatması, 1673). Amerikan İç Savaşı sırasında her iki taraf da, yaklaşık 82 kg ağırlığa sahip Coehorn-tipi havanlar kullanmıştır.

Havan, ilk kuşatma savaşlarının görülmesiyle birlikte yüzyıllar boyunca var olmuştur. Bununla birlikte, Pumhart von Steyr gibi ilkel modelleri oldukça büyük ve ağır olduğundan nakledilmesi de kolay olmuyordu. Bu silahlar, basitçe mutfaklardaki demir kaseleri veya isimlerini aldıkları eczacı havanlarını andırır şekilde yapılmıştı.

• Çeşitli havanlar
• 
  Osmanlı Ordusu tarafından kullanılan 19. yüzyıl İngiliz yapımı ağızdan dolma kaval havan topu, Çap:34 cm, Boy:130 cm (MKEK Müzesi, Ankara, 2020)
• 
  ABD Ordusu'nun Amerikan İç Savaşı'nda kullandığı 13 inçlik raylı havan