Goranice
| Goranice | |
|---|---|
| Goranî, Gûranî | |
 | |
| Ana dili olanlar | İran ve Irak |
| Bölge | Batı İran ve kuzey Irak |
| Konuşan sayısı | 300,000[1] (2008) |
| Dil ailesi | Hint-Avrupa dil ailesi
|
| Diyalektler | Hawraman-I Luhon[2] Hawraman-I Taxt[3] Kakai[4] Gawhara[5] Kandula[6] Zardayana[7] Shabaki[8] Ṣārlī[9] Bāǰalāni (Bēǰwān)[10] |
| Dil kodları | |
| ISO 639-3 | hac |
| Glottolog | gora1267 Gorani[11] |
| ELP | |
 UNESCO'nun Tehlike Altındaki Dünya Dilleri Atlası içinde Goranice "kesinlikle tehlikede" olarak nitelendirilmiştir.[12] | |
Goranca veya Gurani, bir İran dillerinin Kuzeybatı İran koluna bağlı bir dil ya da benzer kuzeybatı İran lehçelerinden oluşan bir dil grubudur.[13][14][15][16][17] İran ve Irak'ın bazı bölgelerinde küçük dil adacıklarında konuşulmaktadır.[18]
Tarih
[değiştir | kaynağı değiştir]Goranicenin anavatanının Hazar denizi kıyıları olduğu düşünülmektedir.[19] Dilin konuşurları Goranlar, Hazar bölgesinden bilinmeyen erken bir tarihte bugünkü yerleşim yerlerine göç etmiştir.[20][21][18][22] Goranice, geçmişte bugün konuşulduğundan daha geniş bir bölgede yaygın olarak konuşulurken konuşulduğu coğrafyanın zaman içinde Kürtçe konuşurları tarafından istila edilmesiyle birlikte kısa süre içinde kendisini Kürtçe denizinin içinde bulmuş ve sonunda küçük dil adalarına indirgenmiştir. Goranice günümüzde bu adacıklarda farklı diyalektleriyle birlikte konuşulmaktadır.[23][24]
Paris Üniversitesi Doğu Dilleri ve Uygarlıkları Ulusal Enstitüsü (Institut national des langues et civilisations orientales de l'Université de Paris) akademisyenlerinden dil bilimci Prof. Dr. Joyce Blau: "Muhtemelen Gorani ve Zazaca dillerinin mazisi Kürtçe'den daha eskidir. Kürtler; Zazalar ve Goranlar'ın çoğunu asimile ettiler fakat hepsini edemediler. Bugün Gorani'nin fazlasıyla Sorani'nin etkisinde olduğunu biliyoruz ve Goranların çoğu Sorani konuşuyor. Gorani; İran‘ın Güney kesiminde, Kermanşah‘in kuzeyinde konuşuluyor."[25][26]
Ethnologue'un tahminine göre Goranicenin 2007 yılında İran'da yaklaşık 180.000, Irak'ta ise 120.000 olmak üzere yaklaşık 300.000 konuşmacısı vardı UNESCO'nun Tehlike Altındaki Dünya Dilleri Atlası'nda yok olma tehlikesi altında ve kesinlikle tehlikede (definitely endangered language) olarak tanımlamıştır.[27]
Lehçeler
[değiştir | kaynağı değiştir]Goraninin lehçeleri şunlardır:[28] Hawraman-I Luhon[29], Hawraman-I Taxt[30], Kakai[31], Gawhara[32], Kandula[33], Zardayana[34], Shabaki[35], Ṣārlī[36] ve Bāǰalāni (Bēǰwān).[37]
Gorani lehçelerinde dilbilgisel cinsiyet (Avromani dışında) yok olmuştur.[38][39][40] Diğer Gorani lehçelerinde gramatik cinsiyet ölmüşken ve birçok durum farklılığı ortadan kalkmşken, Avromani ayrı olarak gramatik cinsiyete sahiptir ve arkaik özellikler göstermektedir. Bu bakımdan Gorani lehçeleri arasında diğerlerine göre dilbilgisel olarak daha detaylı biçimde çalışılmış olanı Avromanidir (Havrami).[41]
Sınıflandırma
[değiştir | kaynağı değiştir]Gorani dili, Hint-Avrupa dil ailesinin İran dilleri grubunun Batı İran dilleri kolunun Kuzeybatı İran dilleri dalında sınıflandırılmaktadır.[13][14][15][16][17] Glottolog'a göre bu dalın Eski Azerice ile ilişkili Azeri (Adharic) dilleri alt grubunda yer almaktadır.[13] Ethnologu'a göre Zaza-Gorani alt grubunda yer alır.[42][43] Ancak bazı benzerliklere rağmen, Zaza ve Gorani dilleri arasındaki ciddi dilbilimsel farklılıklar nedeniyle Zazaca ve Goranicenin diğer Kuzeybatı İran dilllerinden ayrı olarak kendi aralarnda bir Zaza-Gorani grubu oluşturduğu tartışmalıdır ve bu yönde genel kabul görmüş bir görüş yoktur. Goranice dil bilimsel açıdan Kürtçe lehçesi olmayıp başlı başına ayrı bir dil olarak sınıflandırılmasına rağmen bazı dil bilimciler tarafından Kürt lehçesi diye kabul edilir.[44][45][46]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "Arşivlenmiş kopya". 4 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2020.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Hawraman-I Luhon". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Hawraman-I Taxt". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Kakai". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Gawhara". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Kandula". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Zardayana". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Shabaki". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Sarli". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Bajelani". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Gorani". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ "Atlas of the world's languages in danger". unesdoc.unesco.org. s. 48. 7 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Şubat 2026.
- ^ a b c Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Gurani". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ a b "Gurani". Ethnologue. 2025. 4 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Şubat 2025.
- ^ a b "639 Identifier Documentation: Gurani [hac]". SIL International. 2025. 14 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Şubat 2025.
- ^ a b MacKenzie, David Neil (2002). "GURĀNI". Encyclopædia Iranica. 5 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Şubat 2025.
- ^ a b Joyce Blau (1989), «Le gûranî» in R. Schmitt (ed.), Compendium Linguarum Iranicarum, Wiesbaden, Reichert, p. 336.
- ^ a b MacKenzie, David Neil (2002). "GURĀNI". Encyclopædia Iranica. 12 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Şubat 2025.
- ^ Windfuhr, Gernot (2009). The Iranian Languages (İngilizce). New York: Routledge. s. 30. ISBN 978-0-7007-1 131-4.
- ^ Hadank, Karl (1930). Die Mundarten der Gûrân, besonders das Kändûläî, Auramânî und Bâdschälânî. Berli: Verlag der Preussischen Akademie. s. 18.
- ^ Minorsky, Vladimir (1943). "The Gūrān". Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. 11 (1): 86-8818 Ekim 2022.
- ^ Blau, Joyce (1989). "Gurânî et Zâzâ". Schmitt, Rüdiger (Ed.). Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden: Reichert. s. 337. ISBN 3-88226-413-6.
- ^ MacKenzie 2002.
- ^ Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. Erişim tarihi: 13 Şubat 2025.
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 19 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Şubat 2016.
- ^ Blau, Joyce 1989: “Gurânî et zâzâ”. Compendium Linguarum Iranicarum. Rüdiger Schmitt (Hrsg.), s. 336-340. Wiesbaden.
- ^ "Atlas of the world's languages in danger". unesdoc.unesco.org. s. 48. 7 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Şubat 2026.
- ^ Karl Hadank & Oskar Mann: Mundarten der Guran Berlin 1930.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Hawraman-I Luhon". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Hawraman-I Taxt". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Kakai". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Gawhara". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Kandula". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Zardayana". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Shabaki". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Sarli". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Bajelani". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Gholami, Saloumeh (2024). Gorani in Its Historical and Linguistic Context:. Berlin: De Gruyter. ss. 73, 88. ISBN 978-3111168685.
Gorani and Hawrami use identical grammatical morphemes, but Gorani lacks gender and case markers." "Notably, the lack of gender and case aligns Gorani with Central Kurdish, Southern Kurdish, and Laki, setting them apart from Hawrami.
- ^ MacKenzie 2002: "...only Hawrāmī has preserved a further consistent distinction of two grammatical genders.'"
- ^ Paul, Ludwig; Mahmoudveysi, Parvin; Bailey, Denise; Haig, Geoffrey (2012). The Gorani language of Gawraju (Gawrajuyi), a village of West Iran: Texts, grammar, and lexicon. Wiesbaden: Reichert Verlag. ss. 3, 12. ISBN 978-3895008559.
- ^ "MacKenzie, D. N.: The Dialect of Awroman(Hawraman-i Luhon)" (PDF). 15 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 26 Ocak 2009.
- ^ "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 9 Temmuz 2010 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ocak 2009.
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 10 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Mart 2020.
- ^ Ludwig, P.: HISTORY OF THE KURDISH LANGUAGE 18 Aralık 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Encyclopeadia Iranica (13. Mart 2009)
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 1 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Mart 2020.
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 19 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Şubat 2017.
 | Hint-Avrupa dil ailesi ile ilgili bu madde taslak seviyesindedir. Madde içeriğini genişleterek Vikipedi'ye katkı sağlayabilirsiniz. |
