Gökezen Dağı

Gökezen Dağı
Kavazin (tarihi ad)
	Gökezen Dağı'nın görünüşü
En yüksek noktası
Yükseklik	250 Azerbaycan Milli Ansiklopedisi, 2007
Koordinatlar	41°05′19″K 45°11′05″D / 41.08861°K 45.18472°D
Adlandırma
Yerli adı	Göyəzən dağı
Çevirisi	Göyəzən (Azerbaycanca)
Sıradağ	Küçük Kafkaslar
Jeoloji
Kayaç yaşı	Kretase Dönemi
Dağ türü	Ekstruzif kubbe-dağ, volkanik
Son patlama	Kretase Dönemi (yaklaşık 100 milyon yıl önce)
Tırmanma
En kolay rota	Yürüyüş (tırmanış için teknik ekipman gerektirmez)
Normal rota	Güney yamaçlarından yürüyüş
Erişim	Gazah şehri üzerinden kara yolu ile ulaşım

Gökezen Dağı (Azerice: Göyəzən dağı), Küçük Kafkaslar'ın dağ eteği bölgesinde yer alan bir püskürük kubbe dağıdır.^[1] Kretase Dönemi'nde püsküren bir volkanın kalıntısı olup, zamanla dış etkenlerin aşındırmasıyla mevcut şeklini almıştır.^[2] Yer yüzeyinden yüksekliği yaklaşık 250 metre, taban çapı ise 130 metreden fazladır.^[3] Ova içine gömülmüş devasa bir sütunu andıran görüntüsüyle bölgenin en dikkat çekici doğal oluşumlarından biridir. Azerbaycan'ın Gazah rayonunda, Alpout ve Abbasbeyli köylerinin arazisinde bulunmaktadır.

Genel bilgi

Gökezen Dağı, Gazah bölgesinin kültürel ve doğal sembolü olarak kabul edilir. Gazah şehir merkezinden yaklaşık 20 km uzaklıkta, Coğaz Çayı'nın 2 km batısında konumlanmıştır. Dağ, jeomorfolojik yapısı itibarıyla nadir rastlanan volkanik püskürük kubbe tipindedir. Volkanik faaliyetin ardından lavların hızla soğuyarak katılaşmasıyla oluşan kubbe, çevresindeki düzlük alanlardan aniden yükselerek belirgin bir morfolojik yapı sergiler.

Dağın zirvesi nispeten düz bir yapıya sahiptir ve geniş bir meydanı andırır. Bu alanda Orta Çağ dönemine ait kalıntılar bulunmaktadır. Bunlar arasında yedi burçtan oluşan kale duvarları, dörtgen planlı yapı temelleri ve insan eliyle şekillendirilmiş mağaralar yer alır. Arkeolojik buluntular, bölgenin tarih boyunca hem savunma hem de yaşam amacıyla kullanıldığını göstermektedir.

Jeolojik özellikler

Gökezen Dağı, tüf, bazalt ve andezit gibi volkanik kayaçlardan oluşmaktadır. Jeolojik yapısında ayrıca çeşitli mineral damarlarına da rastlanmaktadır. Dağın oluşumu, Küçük Kafkaslar'ın geç Kretase dönemindeki tektonik ve volkanik aktiviteleriyle doğrudan ilişkilidir. Volkanik kubbeler genellikle viskoz lav akıntıları sonucu meydana gelir; bu tip lavlar akışkan olmadığı için geniş alanlara yayılamaz ve yukarı doğru birikerek kubbe şekilli dağlar oluşturur.

Dağın eteği boyunca bol miktarda blok kayaçlar ve lav akıntısı kalıntıları gözlemlenebilir. Bu durum, geçmişte burada güçlü bir volkanik patlamanın yaşandığına işaret eder.

Tarihi ve kültürel önem

Gökezen Dağı, yerel halk arasında kutsal bir dağ olarak kabul edilir. Rivayetlere göre, eski zamanlarda bölge halkı düşman tehlikesi veya önemli bayramlarda dağın zirvesinde büyük ateşler yakardı. Bu ateşler hem bir işaretleşme yöntemi hem de dini tören amaçlı kullanılmıştır. Halk şairi Samed Vurğun, 1936 yılında yazdığı “Yadıma düşdü” adlı şiirinde Gökezen dağından bahsetmiştir. Şairin bu şiiri, Azerbaycan doğasına ve aynı zamanda memleketine duyduğu sevgiyi ifade eder.^[4]

Gökezen Kalesi'nin IX–XII. yüzyıllarda bir gözetleme ve savunma noktası olarak işlev gördüğü tahmin edilmektedir. Bölge, stratejik konumu nedeniyle tarih boyunca önemli askeri ve ticari yolların kontrol noktası olmuştur.

Gökezen Dağı'nın adı, IX. yüzyıla ait Gürcü kaynaklarında "Kavazin" olarak geçmektedir. Araştırmacıların görüşüne göre, bu isim Türk dillerindeki "kava" (kaya, sarp kaya) ve "sın/sin" (dağ beli) kelimelerinden türemiş olup, "sarp kayalı dağ beli" anlamına gelir. Bu etimoloji, dağın fiziksel görünümüyle de uyumludur.

Efsaneler ve halk anlatıları

Gökezen Dağı ile ilgili pek çok halk anlatısı bulunmaktadır. Bir rivayete göre, eskiden bu dağda devlerin yaşadığına inanılırdı. Başka bir rivayet, dağın zirvesinde "Göy Tanrısı"na kurbanlar sunulduğunu anlatır. Dağın zirvesindeki mağaraların, bu dini törenler için kullanıldığı söylenir.

Yerel efsanelerden birine göre, eski zamanlarda Gökezen Dağı aniden yarılmış ve içinden alevler çıkmıştır. Bu olay halk tarafından "Tanrı’nın gazabı" olarak yorumlanmış ve büyük bir günahla ilişkilendirilmiştir. Rivayete göre, dağın yakınında bulunan bir köyde yaşayan halk, kutsal bir kişinin öğütlerine uymadığı için cezalandırılmış ve dağ bu olaya tanıklık etmiştir.

Tovuz bölgesinin Bala Şamlık köyünde yer alan ve yine Gökezen adını taşıyan şişkin bir kaya parçası, dağın isminin halk arasında nasıl yayıldığını göstermektedir. Her iki yerde de Gökezen ismi, kutsallık ve erişilmezlik kavramlarıyla ilişkilendirilir.

Turizm potansiyeli

Gökezen Dağı, hem doğa yürüyüşçüleri hem de fotoğrafçılar için popüler bir destinasyon hâline gelmiştir. Özellikle yaz ve ilkbahar aylarında bölgeyi ziyaret eden turistler, dağın doğal güzellikleri ve tarihi kalıntıları keşfetmektedirler. Gazah rayon yönetimi, dağın korunması ve turistik potansiyelinin artırılması için çeşitli projeler planlamaktadır. ^[5]

Flora ve fauna

Gökezen Dağı ve çevresi, çeşitli bitki türlerine ev sahipliği yapmaktadır. Dağın eteklerinde bozkır bitki örtüsü hâkimdir; arpa, buğday, yabani çiçek türleri ve düşük boylu çalılar sıklıkla görülür. Fauna açısından ise tavşanlar, çeşitli sürüngen türleri ve göçmen kuşlar bölgede yaşamaktadır. Özellikle ilkbahar aylarında, dağın eteklerinde renkli çiçeklerle kaplanan manzara, ziyaretçilerin ilgisini çekmektedir.^[6]

Dağın bitki örtüsü
İsmi	Hakkında	Fotoğrafı
Kekik	Bitki, uçucu yağ bakımından zengin olan ve yemeklerde kullanılan aromatik yaprakları için yetiştirilir. Kekik esansiyel yağının antibakteriyel, antispazmodik, idrar söktürücü, hipertansif, sakinleştirici ve birçok başka özelliği olduğu bildirilmiştir. Kekik esansiyel yağı, birçok sektörde (İlaç ve Eczacılık, Kişisel Bakım, Deterjan, Böcek ilaçları vb.) kullanıldığı için dünya çapında saygın bir üründür.
Papaver	Bir, iki ya da çok yıllık bitkilerden oluşur. Yazların sıcak geçtiği, orta derecede yağış alan yerleri sever.
Menekşe	Genellikle uzun ömürlü olabilen menekşe türü, bazen dönemlik de yaşayabilir. Yaprakları kalp şeklini andırır ve düzensiz, asimetrik (çarpık) çiçekleri bulunur. Bu çiçekleri menekşe familyasının içindeki türlerin ayırt edici özelliğidir.
Cirsium	Asteraceae familyasına bağlı bir cinstir. Çok yıllık, nadiren iki yıllık otsul bitkilerdir. Çiçekleri boru şeklinde olup, sepet şeklinde çiçek gruplarında yer alır. Çiçek sapı ve yaprağının kenarı dikenlidir, tohumları uçucu tüylerle donatılmıştır. Kuzey Yarımküre'de 200, Kafkasya'da 60, Azerbaycan'da ise 32 türü yayılmıştır. İskoçya'nın milli çiçeğidir.
Polygonum	Yüksekliği 15–40 cm olan tek yıllık otsu bitkidir. Gövdeleri düz veya açılmıştır. Yaprakları geniş lance şeklinde olup, gövdeden çıkanlar daha büyüktür. Çiçeklerinin rengi yeşil, kenarları ise beyaz, pembe veya kızıl kırmızıdır; meyvesi üç taraflı oval şekildedir. Mayıs–Ekim (Aralık) ayları arasında çiçeklenir ve meyve verir.
Plantago	Plantaginaceae familyasına bağlı bir bitki cinsidir. Yüksekliği 6–50 cm olan çok yıllık otsu bitkidir. Gövdesi (genellikle birkaç tane) yapraksızdır, dar ve uzun bir başakla son bulur.
Lamium album	Lamiaceae (ballıbabagiller) familyasından nemli ve verimli topraklarda yetişen beyaz çiçekli bir ballıbaba türü. Halk ağzında akısırgan olarak da adlandırılır. Tarlalarda, gölgelik yerlerde ve çitlerde yetişir.
Isırgan	Gövdeleri dik, 4 köşemsi, basit veya tabandan itibaren dallanmıştır. Üzerinde yakıcı tüyleri bulunur. Yapraklar saplı, oval şekilli ve dişli kenarlı, üst tarafı koyu yeşil renkli ve parlak olup, yakıcı tüylerle kaplıdır.