Francis Richard Maunsell

Maunsell'in çizdiği, Türkiye'nin doğusu, Suriye, Irak ve Batı İran'ın etnografik yapısını gösteren harita

Francis Richard Maunsell (1861-1936) diplomat, amatör arkeolog, haritacı ve İngiliz Ordusu subayı. İngiliz ordusunun istihbarat bölümünde çalıştı ve on dokuzuncu yüzyılın sonlarından yirminci yüzyılın başlarına kadar Ortadoğu ülkelerinde faaliyet göstermiştir.

Limerick'te doğan Maunsell, İngiliz-İrlandalı kökenli bir aileden gelir. Cheltenham College'dan sonra Woolwich'teki Kraliyet Askeri Akademisi'nde öğrenim gördü. Ardından Kraliyet topçu birliğinde subay olarak görevlendirildi. Harita yapma konusundaki yeteneği gözetilerek 1885 yılında Cebelitarık ve çevre bölgelerinin haritalarını hazırlamakla görevlendirildi. Etkileyici çalışmalar yapan Maunsell, Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde daha önemli keşifler yapmak üzere yeni görevine atandı. Maunsell, bir siyasi ataşe gibi Mezopotamya, Kürdistan, İran ve Luristan'ı dolaştı; bu ülkeler ve nüfusu hakkında veri toplayıp derledi.

Maunsell'in Türkiye'deki Çalışmaları

6 Eylül 1897'de Sivas'a konsolos yardımcısı olarak atanan Maunsell, 5 Ağustos 1898 - 8 Ekim 1898 tarihleri arasında Trabzon konsolosu olarak görev yapmış, ardından 22 Eylül 1898'de Van'a konsolos olarak atanmıştır. Anadolu'nun iç kesimlerinde konsolos yardımcılığı ve konsolosluk görevlerinde edindiği deneyimlerin ardından İstanbul'daki İngiliz Büyükelçiliği'ne askerî ataşe olarak atanan Maunsell, 4 Kasım 1901'de yarbay rütbesine terfi edilmiştir.

Maunsell'in çalışmaları ağırlıklı olarak İngiliz Ulusal Arşivi'nde muhafaza edilmektedir. Bu kayıtlar arasında, Doğu Anadolu açısından en önemli kaynaklardan biri, askeri bir rapor niteliğinde hazırlanmış ve dört ciltlik halinde yayımlanmış olan çalışmasıdır.

Bunun yanı sıra, Irak'taki petrol sahalarının durumu, Elam uygarlığı ve Kürtlerle ilgili derlediği bilgiler gibi çeşitli konuları ele alan çok sayıda makalesi de bulunmaktadır.

Türkiye'nin Doğusu Üzerine Askeri Rapor

Maunsell'in Nisan 1888- Ekim 1888 tarihleri arasında Mezopotamya, Kuzeybatı İran ve Luristan'a yaptığı seyahatler sonucunda, ilk istihbarar raporunu kaleme aldığı belirtilmektedir.

Bu seyahatlerin istihbarat raporuna dönüşmesinin, klasik oryantalist çalışmaların bir uzantısı olarak değerlendirilmektedir. Kim, nereye, niçin, nasıl ve hangi amaçlarla gönderildiyse, ortaya çıkan bilgilerin de bu süreci yöneten mekanizma tarafından analiz edildiği ifade edilmiiştir.

Maunsell'in kaleme aldığı bu çalışmada da istihbari yaklaşım açıkça göze çarpmaktadır. 1905 yılına kadar Türkiye'nin doğu kesiminde kalmıştır. Daha sonra Londra'ya dönmüş ve 1907-1910 yılları arasında askeri istihbarat direktörü olarak görev yapmıştır. 1914 yılında Birinci Dünya Savaşı'nın başlamasının ardından Osmanlı İmparatorluğu hakkında coğrafi istihbaratla görevli olan MI2'ye danışmanlık yaptığı belirtilmektedir.

Maunsell, bir haritacı olarak önemli katkılarda bulunmuştur. Ancak bu çalışmalarının çoğu İngiliz İstihbarat Bürosu'nun 1930'larda askeri belgelerin temizlenmesi sırasında kaybolmuş veya yok edilmiştir. Maunsell'in Türkiye'de bulunduğu sırada uygun olmayan cinsel ilişkisi gerekçesiyle İngiliz istihbarat örgütünden atıldığı ve 1936 yılında öldüğü söylenir.

Kürdistan'ın Bilinen En Eski Basılı Haritası

1901 Maunsell Kürdistan Haritası (Güneydoğu Türkiye)

Kürdistan'ın bilinen en eski basılı haritası, 1894 yılında İngiliz subayı ve haritacı F.R. Maunsell tarafından yayımlanmıştır. Bu harita, Maunsell'in 1892 yazında bölgeye yaptığı keşifler sonucunda hazırlanmıştır. Harita, gününüzde Türkiye'nin doğusu, Irak'ın kuzeyi, Suriye'nin kuzeydoğusu, İran'ın kuzeybatısı ve Ermenistan'ın bir kısmını kapsayan dağlık bölgeleri içermektedir.

1901 yılında Binbaşı Francis Richard Maunsell tarafından hazırlanan " Merkezi Kürdistan Haritası", günümüz Türkiye'sinin güneydoğusunda, Van Gölü'nün güney ve doğusundaki bölgeleri kapsamaktadır. Harita, bölgenin karmaşık topografyasını detaylı bir şekilde göstererek, Bohtan ve Büyük Zab nehirleri gibi önemli akarsuları ve dağ zirvelerini belirtmektedir. Ayrıca, Van şehri de Vam Gölü'nün doğu kıyısında işaretlenmiştir. Haritanın sağ üst köşesinde, bölgenin güney kısmını oluşturan Jelu Sıradağları'na ait bir ek harita bulunmaktadır. Bu çalışma, Maunsell'in Van'daki İngiliz Konsolosluğu'nda görev yaptığı dönemde hazırlanmış olup, bölgenin coğrafi ve etnografik özelliklerine dair önemli bilgiler sunmaktadır.

Maunsell'in seyahatleri ve gözlemleri, İngiliz devleti tarafından büyük bir önemle değerlendirilmiş ve stratejik planlamalar için temel bir referans noktası olarak kullanılmıştır. Kısa ve orta vadeli politikalar oluşturulurken, onun raporları ve haritaları dikkate alınmıştır.