Farber hastalığı
 | Bu madde, öksüz maddedir; zira herhangi bir maddeden bu maddeye verilmiş bir bağlantı yoktur. (Mart 2025) |
| Farber hastalığı | |
|---|---|
| Diğer adlar | Farber lipogranülomatozu, asit seramidaz eksikliği,[1] lipogranülomatoz[2] |
| Uzmanlık | Endokrinoloji |
Farber hastalığı, asit seramidaz enziminin eksikliğinde ortaya çıkan, çok nadir görülen, ilerleyici ve otozomal resesif kalıtılan bir tür lizozomal depo hastalığıdır. Bu enzim, seramid adı verilen bir yağ türevinin sfingozin ve yağ asidine parçalanmasından sorumludur.[3] Seramidaz eksikliğinde, seramid hücrelerin lizozomlarında birikerek hastalığın bulgu ve belirtilerine yol açar.[4]
Bulgu ve belirtiler
[değiştir | kaynağı değiştir]
Farber hastalığının belirtileri zaman içinde ortaya çıkar. Hastalığın başlangıç yaşı ve ilerleme hızı kişiden kişiye değişiklik gösterir.[5]
En yaygın görülen belirlileri şu şekildedir:[4]
- Subkütan nodül, lipogranülom ya da kısaca granülom adı verilen ve deri altında, özellikle bası noktaları ve eklemlerde beliren yumrular
- Giderek artan hareket kısıtlılığı ve bunun sebep olduğu kontraktürle birlikte görülen şiş ve ağrılı eklemler
- Boğuk ses
Farber hastalığına sahip bazı hastalarda görülen diğer belirtiler ise şunlardır:[3][5]
- Solunum hastalığı. Örn. akciğer enfeksiyonları, nefes alırken zorlanma, solunum sıkıntısı
- Merkezi sinir sistemi hastalığı. Örn. gelişim geriliği, kas güçsüzlüğü, nöbetler
- Yaygın inflamasyon
- Büyüme geriliği
- Kemik hastalığı. Örn. eklem çevresindeki kemiklerde aşınma, osteoporoz, periferik osteoliz
- Karaciğer büyümesi (hepatomegali)
- Göz hastalığı. Örn. kiraz kırmızısı nokta, kornea opaklığı
Kalıtımı
[değiştir | kaynağı değiştir]
Farber hastalığı ASAH1 genindeki mutasyonlardan kaynaklanır. Bu gen asit seramidaz enzimini kodlar. Bu hastalığa sahip bireylerde ASAH1 geninin iki kopyasının da düzgün çalışmaması bu enzimin eksikliğine neden olur. Farber hastalığına sebep olan 73 mutasyon tespit edilmiş olup, belirli bir genotip-fenotip ilişkisi ortaya konamamıştır.[6]
Farber hastalığı otozomal resesif kalıtımla aktarılır. Etkilenen bireylerde her biri bir ebeveynden kalıtılmış iki adet hatalı kopya bulunur. Ebeveynler genellikle hastalığın taşıyıcısı olup, yalnızca bir adet hatalı kopya bulundururlar. Bu kişilerin çocuklarının hastalığa sahip olma olasılığı %25, taşıyıcı olma olasılığı %50 ve tamamen sağlıklı olma olasılığı yine %25'tir.[4]
ASAH1 genindeki bazı mutasyonların Farber hastalığına ek olarak spinal müsküler atrofi ve eşlik eden progresif miyoklonik epilepsiye (SMA-PME) neden olduğu bilinmektedir.[4] Bu iki hastalık ayrı kategorilerde değerlendirilse de, yakın zamanda yapılan vaka çalışmaları bazı bireylerin iki hastalığın da belirtilerini taşıdığını bulmuştur.[7][8] Bazı SMA hastalarında epilepsi nöbetlerinin hastalığa eşlik etmediği de gözlenmiştir.[9]
Tanısı
[değiştir | kaynağı değiştir]Farber hastalığı genellikle erken çocukluk döneminde ortaya çıkar, ancak daha sonraki yıllarda da gelişebilir. Belirtiler, hastalığın normal formunu taşıyan çocuklarda ilk birkaç hafta ila ilk birkaç ay arasında ortaya çıkmaya başlar.[4] Daha zayıf formlarına sahip bireylerde ise çocukluğun herhangi bir döneminde ortaya çıkabilir. Hastalık, aynı zamanda çocukluk romatizması (juvenil idiopatik artrit) ile benzer belirtiler gösterdiği için bu hastalığa tanı koymak bazen zor olabilmektedir.[10][11] Ayırıcı tanı için moleküler genetik testlerden veya asit seramidaz enzim aktivitesi ölçümünden yararlanılır.[4]
Tedavi
[değiştir | kaynağı değiştir]Farber hastalığına özel geliştirilmiş bir tedavi yoktur. Bir interlökin-6 reseptör inhibitörü olan tocilizumab gibi antienflamatuar ilaçlar, bazı hastalarda ağrı ve enflamasyonu azaltarak hastalığın seyrini hafifletebilir.[12] Akciğer ve sinir sistemi komplikasyonları gelişmemiş hastalarda ilik nakli granülom oluşumunu azaltabilmektedir.[13] Bunun dışında fizik terapi, solunum desteği ve mobiliteye yardımcı araçlar, hastaların yaşam kalitesini arttırmak için kullanılabilir.[kaynak belirtilmeli]
Bu hastalık için farelerde enzim replasman tedavisi üzerine çalışmalar yapılmış olup,[14] insanlar için kullanılmak üzere Aceragen isimli bir ilaç firması tarafından bu alanda klinik araştırmalar yürütülmektedir.[kaynak belirtilmeli]
Prognoz
[değiştir | kaynağı değiştir]Farber hastalığının en ağır formuna sahip çocuklar genellikle 2 ila 3 yaşında hayatını kaybeder.[4] Daha hafif formlarda beklenen yaşam süresi bilinmemekle birlikte, kayda geçmiş en yaşlı hastalar 50 ila 60 yaş civarındadır.[15]
Görülme sıklığı
[değiştir | kaynağı değiştir]Bugüne kadar SMA-PME ile birlikte yaklaşık 200 vaka bildirilmiştir.[3] Çok nadir görülen Farber hastalığının görülme sıklığının milyonda birden az olduğu tahmin edilmektedir.[4]
Eponim
[değiştir | kaynağı değiştir]Hastalık ismini Sidney Farber'dan almıştır.[16][17]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ RESERVED, INSERM US14-- ALL RIGHTS. "Orphanet: Farber disease". www.orpha.net (İngilizce). 5 Nisan 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Nisan 2019.
- ^ James, William D.; Berger, Timothy G.; ve diğerleri. (2006). Andrews' Diseases of the Skin: clinical Dermatology. Saunders Elsevier. ISBN 978-0-7216-2921-6.
- ^ a b c Yu, FPS; Amintas, S; Levade, T; Medin, JA (20 Temmuz 2018). "Acid ceramidase deficiency: Farber disease and SMA-PME". Orphanet Journal of Rare Diseases. 13 (121). s. 20. doi:10.1186/s13023-018-0845-z. PMC 6053731
. PMID 30029679.
- ^ a b c d e f g h Dyment, DA; Bennett, SAL; Medin, JA; Levade, T; Adam, MP; Ardinger, HH; Pagon, RA; Wallace, SE; Bean, LJH; Mirzaa, G; Amemiya, A (2018). "ASAH1-Related Disorders". GeneReviews. PMID 29595935. 25 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi12 Mart 2025.
- ^ a b "Farber disease". rarediseases.info.nih.gov. Genetic and Rare Diseases Information Center (GARD) – an NCATS Program. 23 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ağustos 2021.
- ^ Elsea, SH; Solyom, A; Martin, K; Harmatz, P; Mitchell, J; Lampe, C; Grant, C; Selim, L; Mungan, NO; Guelbert, N; Magnusson, B; Sundberg, E; Puri, R; Kapoor, S; Arslan, N; DiRocco, M; Zaki, M; Ozen, S; Mahmoud, IG; Ehlert, K; Hahn, A; Gokcay, G; Torcoletti, M; Ferreira, CR (September 2020). "ASAH1 pathogenic variants associated with acid ceramidase deficiency: Farber disease and spinal muscular atrophy with progressive myoclonic epilepsy". Human Mutation. 41 (9). ss. 1469-1487. doi:10.1002/humu.24056. PMID 32449975.
- ^ Teoh, HL; Solyom, A; Schuchman, EH; Mowat, D; Roscioli, T; Farrar, M; Sampaio, H (October 2016). "Polyarticular Arthritis and Spinal Muscular Atrophy in Acid Ceramidase Deficiency". Pediatrics. 138 (4). ss. e20161068. doi:10.1542/peds.2016-1068. PMID 27650050.
- ^ Lee, BH; Mongiovi, P; Levade, T; Marston, B; Mountain, J; Ciafaloni, E (October 2020). "Spinal muscular atrophy and Farber disease due to ASAH1 variants: A case report". American Journal of Medical Genetics. Part A. 182 (10). ss. 2369-2371. doi:10.1002/ajmg.a.61764. PMID 32627310.
- ^ Filosto, M; Aureli, M; Castellotti, B; Rinaldi, F; Schiumarini, D; Valsecchi, M; Lualdi, S; Mazzotti, R; Pensato, V; Rota, S; Gellera, C; Filocamo, M; Padovani, A (November 2016). "ASAH1 variant causing a mild SMA phenotype with no myoclonic epilepsy: a clinical, biochemical and molecular study". European Journal of Human Genetics. 24 (11). ss. 1578-1583. doi:10.1038/ejhg.2016.28. PMC 5110045 . PMID 27026573.
- ^ Schuchman, Edward H.; Mitchell, John; Solyom, Alex (2 Eylül 2017). "Morbidity and mortality associated with Farber disease and prospects for therapy". Expert Opinion on Orphan Drugs. 5 (9). ss. 717-726. doi:10.1080/21678707.2017.1359086.
- ^ Moghadam, SH; Tavasoli, AR; Modaresi, M; Ziaee, V (1 Aralık 2019). "Farber disease: report of three cases with joint involvement mimicking juvenile idiopathic arthritis". Journal of Musculoskeletal & Neuronal Interactions. 19 (4). ss. 521-525. PMC 6944811 . PMID 31789304.
- ^ Mitchell, John; Solyom, Alexander; Makay, Balahan; Arslan, Nur; Batu, Ezgi Deniz; Ozen, Seza; Hügle, Boris; Schuchman, Edward; Magnusson, Bo (February 2016). "Farber disease: Implications of anti-inflammatory treatment". Molecular Genetics and Metabolism. 117 (2). ss. S81-S82. doi:10.1016/j.ymgme.2015.12.364.
- ^ Ehlert, K; Levade, T; Di Rocco, M; Lanino, E; Albert, MH; Führer, M; Jarisch, A; Güngör, T; Ayuk, F; Vormoor, J (March 2019). "Allogeneic hematopoietic cell transplantation in Farber disease". Journal of Inherited Metabolic Disease. 42 (2). ss. 286-294. doi:10.1002/jimd.12043. PMID 30815900.
- ^ He, X; Dworski, S; Zhu, C; DeAngelis, V; Solyom, A; Medin, JA; Simonaro, CM; Schuchman, EH (June 2017). "Enzyme replacement therapy for Farber disease: Proof-of-concept studies in cells and mice". BBA Clinical. Cilt 7. ss. 85-96. doi:10.1016/j.bbacli.2017.02.001. PMC 5338723 . PMID 28275553.
- ^ Bonafé, L; Kariminejad, A; Li, J; Royer-Bertrand, B; Garcia, V; Mahdavi, S; Bozorgmehr, B; Lachman, RL; Mittaz-Crettol, L; Campos-Xavier, B; Nampoothiri, S; Unger, S; Rivolta, C; Levade, T; Superti-Furga, A (September 2016). "Brief Report: Peripheral Osteolysis in Adults Linked to ASAH1 (Acid Ceramidase) Mutations: A New Presentation of Farber's Disease". Arthritis & Rheumatology. 68 (9). ss. 2323-7. doi:10.1002/art.39659. PMID 26945816.
- ^ synd/453 ; ("İsmini Kimden Aldı" websitesi) Whonamedit?
- ^ Farber S (1952). "A lipid metabolic disorder: disseminated lipogranulomatosis; a syndrome with similarity to, and important difference from, Niemann-Pick and Hand-Schüller-Christian disease". American Journal of Diseases of Children. 84 (4). ss. 499-500. PMID 12975849.
