Esperanto Kelime Bilgisi
 | Bu madde, öksüz maddedir; zira herhangi bir maddeden bu maddeye verilmiş bir bağlantı yoktur. (Ağustos 2022) |
Esperanto'nun kelime bilgisi ilk olarak 1887'de LL Zamenhof tarafından yayınlanan Unua Libro'da ("İlk Kitap") tanımlanmıştır. Yaklaşık 900 kök kelime içeriyordu. Dilbilgisi kuralları, konuşmacıların gerektiğinde sözcükleri ödünç almalarına izin vererek, yalnızca uluslararası sözcükleri aramalarını ve ilgili anlamlara sahip birçok sözcük ödünç almak yerine bir temel sözcük alıp ondan başka sözcükler türetmelerini önerir. 1894'te Zamenhof, beş dilde yazılmış ve daha büyük bir kök sözcük seti sağlayan ilk Esperanto sözlüğü Universala vortaro'yu yayınladı.
O zamandan beri, başta Batı Avrupa dilleri olmak üzere diğer dillerden birçok kelime ödünç alınmıştır. Son yıllarda, yeni ödünç almaların çoğu teknik veya bilimsel terimlerdi; günlük kullanımdaki terimlerin mevcut kelimelerden türetilmesi daha olasıdır (örneğin Esperanto: komputilo [a Bilgisayar] Esperanto: komputi dan [ile hesapla]) veya yeni anlamları kapsayacak şekilde genişletilmesi (örneğin Esperanto: muso [a fare], artık İngilizcede olduğu gibi bir bilgisayar giriş aygıtı anlamına da gelmektedir). Esperanto konuşanlar arasında, belirli bir ödünç almanın haklı olup olmadığı veya ihtiyacın türetme veya mevcut kelimelerin anlamlarını genişletme yoluyla karşılanıp karşılanamayacağı konusunda sık sık tartışmalar vardır.
Kökenler
[değiştir | kaynağı değiştir].
Sözcük yapımı
[değiştir | kaynağı değiştir]Zamenhof'un Esperanto'yu etnik dillerden daha kolay öğrenmesini sağlama yollarından biri, düzenli ve oldukça üretken bir türetme morfolojisi yaratmaktı. Sözcük eklerinin (ön ek son ekleri) makul kullanımı sayesinde, iletişim için gereken temel kelime dağarcığı büyük ölçüde azaltıldı ve bu da Esperanto'yu çoğu Avrupa dilinden daha sondan eklemeli bir dil haline getirdi. Esperanto'da ortalama olarak bir kökün İngilizcedeki on kelimenin iletişimsel karşılığı olduğu tahmin edilmektedir.
Bununla birlikte, çoğu Avrupalının "uluslararası" olarak gördüğü ve bu nedenle gerçekten evrensel olmasalar da Esperanto'yu topluca benimsediği kültürlü ve Greko-Latin teknik kelime dağarcığında tam tersi bir eğilim görülmektedir.
Esperanto: belskribo ("güzelliğin yazılması") ve doğrudan ödünç alma Esperanto: kaligrafio . Benzer bir gelişme İngilizce (kardeşçe vs. kardeşlik), Almanca: Ornithologie vs. Almanca: Vogelkunde ornitoloji için), Japonca: beesubooru vs. Japonca: yakyuu beyzbol için), İspanyolca (İspanyolca: básquetbol vs İspanyolca: baloncesto basketbol için), Fransızca (Fransızca: le week-end Fransızca: la fin de semaine vs.) ve diğer diller. Bununla birlikte, etnik dillerdeki tartışmalar milliyetçilik veya kültürel kimlik meseleleri tarafından motive edilse de, Esperanto'da tartışmalar büyük ölçüde dilin nasıl pratik ve erişilebilir hale getirileceğine dair farklı görüşlerden kaynaklanmaktadır.
Ekler
[değiştir | kaynağı değiştir]Yeni başlayanlar için en hızlı şekilde yararlı olan türetme eklerinden biri Esperanto: mal- Esperanto: peza anlamlı sözcüklerden türeyen : peza (ağır), Esperanto: malpeza (ışık); Esperanto: supren (yukarı), Esperanto: malsupren (aşağı doğru); Esperanto: ami (ile aşk), Esperanto: malami (ile nefret); Esperanto: lumo (aydınlık), Esperanto: mallumo (karanlık). Ancak, şakalar dışında, bu önek, temel kelime dağarcığında bir zıt anlamlı olduğunda kullanılmaz: Esperanto: suda (güney), "north"dan "malnorda" değil; Esperanto: manki (esti.), "malesti" değil, 'to be'.