Alyuvar çökelme hızı
| Alyuvar çökelme hızı | |
|---|---|
 StaRRsed otomatik ESR analizöründe Westergren pipet dizisi. | |
| Diğer adları | Eritrosit sedimentasyon hızı, ESR, sedim, sedimentasyon[1] |
| Referans aralığı | Erkek: ≤ yaş/2 ; Kadın: ≤ (yaş + 10)/2 (Birim: mm/saat).[2] |
| Amaç | Vücuttaki enflamasyonun tespiti.[1] |
| Neyin testi | Antikoagüle edilmiş kanda eritrositlerin bir saat içinde dikey bir tüpte çökme hızı.[1] |
| Baz | Bir saatin sonunda dikey tüpün üst kısmında kalan şeffaf plazma sıvısının milimetre cinsinden yüksekliği.[1] |
| MeSH | D001799 |
| MedlinePlus | 003638 |
| LOINC | 30341-2 |
| Vikiveri öğesi | |
Alyuvar çökelme hızı (Eritrosit sedimantasyon hızı, ESR veya yaygın kullanımıyla Sedim), pıhtılaşması önlenmiş (antikoagüle) tam kan içerisindeki alyuvarların (eritrositlerin), standart bir tüp içerisinde bir saatlik süre boyunca çökme hızını ifade eder. Bu test yaygın bir hematoloji testidir ve enflamasyon için spesifik olmayan bir ölçümdür. Testin gerçekleştirilmesi için antikoagüle kan geleneksel olarak Westergren tüpü adı verilen dik bir tüpe yerleştirilir ve bir saatin sonunda alyuvarların ne kadar düştüğü milimetre cinsinden ölçülerek raporlanır.[3]
Klinik laboratuvarlara otomatik analizörlerin girmesiyle birlikte ESR testi otomatik olarak yapılmaya başlanmıştır. ESR, alyuvarların agregasyonundan (kümelenmesinden) etkilenir; başta fibrinojen olmak üzere kan plazma proteinleri, eritrositlerin rulo (rouleaux) adı verilen kümeler veya daha büyük yapılar oluşturmasını teşvik eder. Stokes yasası'na göre çökelme hızı parçacığın çapının karesiyle doğru orantılı olduğundan, daha büyük kümeler daha hızlı çöker. Enflamatuar bir süreç varlığında fibrinojen seviyeleri artar, bu da agregasyonu artırarak ESR'nin yükselmesine neden olur.
ESR; enflamasyon, gebelik, anemi, otoimmün bozukluklar (örneğin romatoid artrit ve lupus), enfeksiyonlar, bazı böbrek hastalıkları ve bazı kanser türlerinde (örneğin lenfoma ve multipl miyelom) artış gösterir. Buna karşın polisitemi, hiperviskozite, orak hücreli anemi, lösemi, kronik yorgunluk sendromu,[4] düşük plazma proteini (karaciğer veya böbrek hastalığına bağlı) ve kalp yetmezliği durumlarında azalır. İmmünoglobulinlerdeki artış genellikle ESR'yi artırsa da, çok yüksek seviyeler plazma hiperviskozitesi nedeniyle ESR'yi tekrar düşürebilir.[5] Bazal ESR kadınlarda biraz daha yüksektir.[6]
Aşamalar
[değiştir | kaynağı değiştir]Eritrosit sedimantasyon hızı, eritrositlerin kan plazması içinde çökme ve bir saat içinde kabın tabanında birikme yeteneğinin ölçüsüdür.[7]
Çökelme işlemi üç aşamada gerçekleşir:[8]
- Rulo oluşumu
- Sedimantasyon veya çökme aşaması
- Paketleme aşaması: Yaklaşık 10 dakika sürer (çökelme yavaşlar ve hücreler tüpün dibinde paketlenmeye başlar).
Normal koşullarda eritrositler negatif yüklüdür ve bu nedenle istiflenmek yerine birbirlerini iterler. ESR ayrıca yüksek kan viskozitesi ile azalır, bu da düşme hızını yavaşlatır.[7]
Yükselme Nedenleri
[değiştir | kaynağı değiştir]ESR, hem enflamatuar hem de enflamatuar olmayan durumlardan etkilenir.
Enflamasyon
[değiştir | kaynağı değiştir]Enflamatuar durumlarda fibrinojen, diğer pıhtılaşma proteinleri ve alfa globülin pozitif yüklüdür, bu da ESR'yi artırır.[9] ESR, akut ve kendi kendini sınırlayan bir enflamasyonun başlangıcından 24 ila 48 saat sonra yükselmeye başlar, enflamasyon çözüldükçe yavaşça düşer ve normal seviyelere dönmesi haftalar hatta aylar alabilir. 100 mm/saat'in üzerindeki ESR değerlerinde, altta yatan bir neden bulunma olasılığı %90'dır.[9]
Enflamatuar Olmayan Durumlar
[değiştir | kaynağı değiştir]Enflamasyon dışındaki durumlarda plazma albümin konsantrasyonu, eritrositlerin boyutu, şekli ve sayısı ile immünoglobulin konsantrasyonu ESR'yi etkileyebilir. ESR'yi yükselten enflamatuar olmayan durumlar arasında anemi, böbrek yetmezliği, obezite, yaşlanma ve kadın cinsiyeti yer alır.[7] Ayrıca menstrüasyon ve gebelik sırasında da kadınlarda ESR daha yüksektir.[9] Diyaliz yapılıp yapılmadığı ESR değerini değiştirmez. Bu nedenle, ESR değeri halihazırda yüksek olduğu için böbrek hasarı olan hastalarda enflamasyonun güvenilir bir ölçüsü değildir.[10]
Düşme Nedenleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Eritrosit sayısının artması (polisitemi), kan viskozitesini artırdığından ESR'nin düşmesine neden olur. Orak hücreli anemi gibi hemoglobinopatilerde, eritrositlerin şekil bozukluğu istiflenmeyi (rulo oluşumunu) bozduğu için ESR düşük çıkabilir.
Tıbbi Kullanım
[değiştir | kaynağı değiştir]Tanı
[değiştir | kaynağı değiştir]ESR; multipl miyelom, temporal arterit, polimiyalji romatika, çeşitli otoimmün hastalıklar, sistemik lupus eritematozus (SLE), romatoid artrit, enflamatuar bağırsak hastalığı[11] ve kronik böbrek hastalıklarının tanısında yardımcı olabilir. Bu vakaların çoğunda ESR 100 mm/saat'i aşabilir.[12]
Ayrıca Kawasaki hastalığı ile Takayasu arteriti arasındaki ayırıcı tanıda (Takayasu'da ESR belirgin şekilde yüksektir) kullanılır ve tüberküloz ile enfektif endokardit gibi bazı kronik enfektif durumlarda artabilir. Subakut tiroidit (DeQuervain) durumunda da yüksektir. 100 mm/saat'in üzerindeki belirgin ESR artışlarında en sık neden enfeksiyondur (bir Amerikan çalışmasında vakaların %33'ü), bunu kanser (%17), böbrek hastalıkları (%17) ve enfeksiyöz olmayan enflamatuar bozukluklar (%14) izler.[13] Ancak pnömonide ESR genellikle 100'ün altında kalır.[14]
ESR'nin mevcut uygulamadaki yararlılığı bazılarınca sorgulanmaktadır, çünkü diğer mevcut tanısal testlere kıyasla nispeten kesin olmayan ve spesifik olmayan bir testtir.[15] Mevcut literatür, şiddetli baş ağrısı olan "50 yaş üstü tüm hastalarda" ESR bakılmasını önermektedir.[16]
Hastalık Şiddeti
[değiştir | kaynağı değiştir]Çocuklarda enflamatuar bağırsak hastalığının şiddetini değerlendirmek için kullanılan bir indeks olan PCDAI'nin (Pediatrik Crohn Hastalığı Aktivite İndeksi) bir bileşenidir.
Tedavi Yanıtının İzlenmesi
[değiştir | kaynağı değiştir]ESR'nin klinik yararı; temporal arterit, polimiyalji romatika ve romatoid artrit gibi belirli enflamatuar hastalıklarda tedaviye yanıtın izlenmesiyle sınırlıdır. Ayrıca Hodgkin lenfoma'da tedavi yanıtının kaba bir ölçüsü olarak kullanılabilir.
Normal Değerler
[değiştir | kaynağı değiştir]Not: mm/saat = milimetre/saat.
Westergren'in orijinal normal değerleri (erkekler 3 mm/saat ve kadınlar 7 mm/saat)[17] kişinin yaşı için bir pay bırakmamıştı. 1967'deki sonraki çalışmalar ESR değerlerinin yaşla birlikte arttığını ve kadınlarda genel olarak daha yüksek olduğunu doğruladı.[18]
Yetişkinler
[değiştir | kaynağı değiştir]Yetişkinlerde normal maksimum ESR değerlerini (%98 güven sınırı) hesaplamak için yaygın olarak kullanılan kural, 1983 yılında 20 yaş üstü yaklaşık 1000 birey üzerinde yapılan bir çalışmadan türetilen formüldür:[19]
- Erkeklerde normal ESR değeri: Yaş (yıl olarak) / 2
- Kadınlarda normal ESR değeri: (Yaş (yıl olarak) + 10) / 2[9]
Çocuklar
[değiştir | kaynağı değiştir]Yenidoğanlarda normal değerler 1[20] ile 2[21] mm/saat olarak belirtilmiştir, doğumdan 8 gün sonra 4 mm/saat'e yükselir[21] ve 14. günde 17 mm/saat'e ulaşır.[20]
C-Reaktif Protein (CRP) ile İlişkisi
[değiştir | kaynağı değiştir]C-reaktif protein (CRP) bir akut faz proteinidir. Bu nedenle, akut faz reaksiyonu için ESR'den daha iyi bir belirteçtir. ESR ve CRP genellikle enflamasyon derecesiyle korele olsa da, her zaman durum böyle değildir ve vakaların %12,5'inde sonuçlar uyumsuz olabilir.[9]
- Yüksek CRP / Normal ESR: Enfeksiyonun erken dönemlerinde veya miyokard enfarktüsü ve venöz tromboembolizm gibi doku hasarlarında görülebilir.
- Yüksek ESR / Normal CRP: Sistemik lupus eritematozus (SLE) ve kemik/eklemlerin düşük dereceli bakteriyel enfeksiyonlarında (örn. koagülaz negatif stafilokok) görülebilir. SLE'de karaciğer hücrelerinde CRP üretimini engelleyen Tip I İnterferon üretimi nedeniyle CRP normal kalabilir.[22]
CRP; polimiyalji romatika, dev hücreli arterit,[7] post-operatif sepsis ve neonatal sepsis gibi diğer otoimmün hastalıklar için daha iyi bir belirteçtir. ESR, statinler ve non-steroid anti-inflamatuar ilaçlar (NSAİİ) kullananlarda düşük olabilir.[9]
| Yüksek ESR/Düşük CRP[9] | Düşük ESR/Yüksek CRP[9] |
|---|---|
| Sistemik lupus eritematozus Kemik ve eklem enfeksiyonları İskemik inme Waldenström makroglobulinemisi Multipl miyelom IgG4 ilişkili hastalık Kronik böbrek hastalığı Düşük serum albümini |
İdrar yolu, Gİ, akciğer ve kan dolaşımı enfeksiyonları Miyokard enfarktüsü Venöz tromboembolik hastalık Romatoid artrit Düşük serum albümini |
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Test, 1897 yılında Polonyalı patolog Edmund Biernacki tarafından icat edilmiştir.[23] Dünyanın bazı bölgelerinde test hala Biernacki Reaksiyonu (Lehçe: odczyn Biernackiego, OB) olarak anılmaktadır. 1918'de Dr. Robert Fåhræus, ESR'nin sadece hamilelik sırasında farklılık gösterdiğini belirtti ve gebelik göstergesi olarak kullanılabileceğini öne sürdü. 1921'de Dr. Alf Vilhelm Albertsson Westergren, ESR'yi tüberkülozun hastalık sonucunu ölçmek için kullandı ve bugün hala kullanılan ESR ölçüm standartlarını tanımladı.[7]
Araştırma
[değiştir | kaynağı değiştir]2015 yılında yayınlanan bir çalışmaya göre, HBB genindeki bir stop gain mutasyonu (p. Gln40stop), Sardinya popülasyonunda ESR değerleri ile ilişkili bulunmuştur. Bu mutasyon Sardinya sakinlerine neredeyse özgüdür ve beta talaseminin yaygın bir nedenidir.[24]
2010 tarihli bir çalışmaya göre, 18-20 yaş arası İsveçli erkeklerde ESR ile genel zeka (IQ) arasında ters bir korelasyon bulunmaktadır.[25]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ a b c d "Erythrocyte Sedimentation Rate (ESR)". Lab Tests Online. Erişim tarihi: 23 Aralık 2019.
- ^ Miller, A; Green, M; Robinson, D (22 Ocak 1983). "Simple rule for calculating normal erythrocyte sedimentation rate". British Medical Journal (Clinical Research Ed.). 286 (6361). BMJ. s. 266. doi:10.1136/bmj.286.6361.266. ISSN 0959-8138. PMC 1546487
. PMID 6402065.
- ^ "Erythrocyte Sedimentation Rate (ESR)". labtestsonline.org. Erişim tarihi: 12 Aralık 2019.
- ^ Saha, Amit K; Schmidt, Brendan R; Wilhelmy, Julie; Nguyen, Vy; Do, Justin; Suja, Vineeth C; Nemat-Gorgani, Mohsen; Ramasubramanian, Anand K; Davis, Ronald W (21 Kasım 2018). "Erythrocyte Deformability As a Potential Biomarker for Chronic Fatigue Syndrome"
. Blood. 132 (Suppl 1): 4874. doi:10.1182/blood-2018-99-117260 . ISSN 0006-497119 Haziran 2019.
- ^ Eastham, R. D (1954). "The Erythrocyte Sedimentation Rate and the Plasma Viscosity". Journal of Clinical Pathology. 7 (2): 164-167. doi:10.1136/jcp.7.2.164. PMC 1023757 . PMID 13163203.
- ^ MedlinePlus Encyclopedia ESR
- ^ a b c d e Harrison, Michael (June 2015). "Erythrocyte sedimentation rate and C-reactive protein". Australian Prescriber. 38 (3): 93-4. doi:10.18773/austprescr.2015.034. PMC 4653962 . PMID 26648629.
- ^ "Erythrocyte sedimentation rate (ESR)" (PDF). National Institute of Open Schooling, India. Erişim tarihi: 8 Nisan 2018.
Sedimentation occurs in three stages. In the first stage, the red cells form rouleaux. In the second stage, sinking of the aggregates occurs at a constant speed. In the final stage, the rate of sedimentation slows as the aggregated cells pack at the bottom of the tube.
- ^ a b c d e f g h Bray C, Bell LN, Liang H, Haykal R, Kaiksow F, Mazza JJ, Yale SH (December 2016). "Erythrocyte Sedimentation Rate and C-reactive Protein Measurements and Their Relevance in Clinical Medicine" (PDF). WMJ. 115 (6): 317-21. PMID 29094869.
- ^ Arik N, Bedir A, Günaydin M, Adam B, Halefi I (October 2000). "Do erythrocyte sedimentation rate and C-reactive protein levels have diagnostic usefulness in patients with renal failure?". Nephron (Letter to the editor). 86 (2): 224. doi:10.1159/000045760. PMID 11015011.
- ^ Liu S, Ren J, Xia Q, Wu X, Han G, Ren H, Yan D, Wang G, Gu G, Li J (December 2013). "Preliminary case-control study to evaluate diagnostic values of C-reactive protein and erythrocyte sedimentation rate in differentiating active Crohn's disease from intestinal lymphoma, intestinal tuberculosis and Behcet's syndrome". The American Journal of the Medical Sciences. 346 (6): 467-72. doi:10.1097/MAJ.0b013e3182959a18. PMID 23689052.
- ^ "Sedimentation Rate". WebMD. 16 Haziran 2006. Erişim tarihi: 1 Mart 2008.
- ^ Raiten, Daniel J; Ashour, Fayrouz A Sakr; Ross, A Catharine; Meydani, Simin N; Dawson, Harry D; Stephensen, Charles B; Brabin, Bernard J; Suchdev, Parminder S; van Ommen, Ben (2015). "Inflammation and Nutritional Science for Programs/Policies and Interpretation of Research Evidence (INSPIRE)". The Journal of Nutrition. 145 (5): 1039S-1108S. doi:10.3945/jn.114.194571. ISSN 0022-3166. PMC 4448820 . PMID 25833893.
-Alıntı kaynağı: Fincher, Ruth-Marie E. (1986). "Clinical Significance of Extreme Elevation of the Erythrocyte Sedimentation Rate". Archives of Internal Medicine. 146 (8): 1581-3. doi:10.1001/archinte.1986.00360200151024. ISSN 0003-9926. PMID 3729639. - ^ Falk, G.; Fahey, T. (2008). "C-reactive protein and community-acquired pneumonia in ambulatory care: systematic review of diagnostic accuracy studies". Family Practice. 26 (1): 10-21. doi:10.1093/fampra/cmn095 . ISSN 0263-2136. PMID 19074757.
- ^ Jurado, Rafael L. (2001). "Why Shouldn't We Determine the Erythrocyte Sedimentation Rate?". Clinical Infectious Diseases. 33 (4): 548-549. doi:10.1086/322605 . PMID 11462193.
- ^ Diamond, Seymour; Nissan, George R. (1 Ocak 2011), Waldman, Steven D. (Ed.), "Chapter 27 - Acute Headache", Pain Management (Second Edition) (İngilizce), Philadelphia: W.B. Saunders, ss. 249-257, doi:10.1016/b978-1-4377-0721-2.00027-1, ISBN 978-1-4377-0721-224 Mayıs 2022
- ^ Westergren A (March 1957). "Diagnostic tests: the erythrocyte sedimentation rate range and limitations of the technique". Triangle; the Sandoz Journal of Medical Science. 3 (1): 20-5. PMID 13455726.
- ^ Böttiger LE, Svedberg CA (April 1967). "Normal erythrocyte sedimentation rate and age". British Medical Journal. 2 (5544): 85-7. doi:10.1136/bmj.2.5544.85. PMC 1841240 . PMID 6020854.
- ^ Miller A, Green M, Robinson D (January 1983). "Simple rule for calculating normal erythrocyte sedimentation rate". British Medical Journal. 286 (6361): 266. doi:10.1136/bmj.286.6361.266. PMC 1546487 . PMID 6402065.
- ^ a b Adler SM, Denton RL (June 1975). "The erythrocyte sedimentation rate in the newborn period". The Journal of Pediatrics. 86 (6): 942-8. doi:10.1016/S0022-3476(75)80233-2. PMID 1168702.
- ^ a b Ibsen KK, Nielsen M, Prag J, Hørlyk H, Vrang C, Korner B, Peitersen B (1980). "The value of the micromethod erythrocyte sedimentation rate in the diagnosis of infections in newborns". Scandinavian Journal of Infectious Diseases. Supplementum. Suppl 23: 143-5. PMID 6937959.
- ^ Enocsson, Helena; Sjöwall, Christopher; Skogh, Thomas; Eloranta, Maija-Leena; Rönnblom, Lars; Wetterö, Jonas (December 2009). "Interferon-α mediates suppression of C-reactive protein: Explanation for muted C-reactive protein response in lupus flares?". Arthritis & Rheumatism (İngilizce). 60 (12): 3755-3760. doi:10.1002/art.25042. PMID 19950271.
- ^ Iłowiecki, Maciej (1981). Dzieje nauki polskiej. Warszawa: Wydawnictwo "Interpress". s. 195. ISBN 978-83-223-1876-8.
- ^ Sidore C, Busonero F, Maschio A, Porcu E, Naitza S, Zoledziewska M, ve diğerleri. (November 2015). "Genome sequencing elucidates Sardinian genetic architecture and augments association analyses for lipid and blood inflammatory markers". Nature Genetics. 47 (11): 1272-1281. doi:10.1038/ng.3368. PMC 4627508 . PMID 26366554.
- ^ Karlsson, Håkan; Ahlborg, Björn; Dalman, Christina; Hemmingsson, Tomas (August 2010). "Association between erythrocyte sedimentation rate and IQ in Swedish males aged 18–20". Brain, Behavior, and Immunity. 24 (6): 868-873. doi:10.1016/j.bbi.2010.02.009. PMID 20226851.
 | Tıp ile ilgili bu madde taslak seviyesindedir. Madde içeriğini genişleterek Vikipedi'ye katkı sağlayabilirsiniz. |