Ekopsikoloji
Ekopsikoloji, ekoloji ve psikoloji disiplinlerinin kesişiminde yer alan, bireylerin doğal çevreleriyle kurdukları ilişkiyi, duygusal, bilişsel ve davranışsal boyutlarıyla inceleyen disiplinlerarası bir alandır.[1][2] Bu alan, hızlı kentleşme, sanayileşme ve çevresel bozulmanın artmasıyla birlikte, insan-doğa ilişkilerinin yeniden değerlendirilmesi gerekliliğinden doğmuştur.
Disiplinlerarası Yaklaşımlar ve Tarihsel Süreç
[değiştir | kaynağı değiştir]Ekopsikoloji, yalnızca psikolojik süreçleri incelemekle kalmayıp, aynı zamanda ekolojik, sosyal ve mekânsal faktörlerin de etkileşimini ortaya koymaktadır.[1][2] Literatürde yapılan bibliyometrik analizler, bu alanda çok disiplinli bir yaklaşımın benimsendiğini ve çalışmaların; psikoloji, ekoloji, peyzaj mimarlığı, şehir plancılığı gibi farklı disiplinlerden destek aldığını göstermektedir.[1] Ayrıca, tarihsel süreç içerisinde insanların doğayla kurduğu etkileşim, fiziksel ve ruhsal iyilik hallerinin temel unsurlarından biri olarak ortaya konulmuştur.[2]
Duygusal Yansımalar ve Ekolojik Kayıplar
[değiştir | kaynağı değiştir]İnsanlar, yaşam alanlarında meydana gelen çevresel değişikliklere karşı derin duygusal tepkiler vermekte ve bu değişiklikler, yoğun kayıp, hüzün ve keder duygularını tetikleyebilmektedir. Özellikle doğal çevrenin tahribi, yerel halkın kültürel ve toplumsal bağlarını zedeleyerek ekolojik kayıp ve solastalji gibi duygu durumlarını ortaya çıkarır; bu durum, çevresel yıkımın bireyler üzerindeki psikolojik etkisini gözler önüne sermektedir. Bu bağlamda, ekolojik tahribat yalnızca fiziksel çevreyi etkilemekte değil, aynı zamanda insan zihni ve ruh sağlığı üzerinde de yıkıcı etkiler yaratmaktadır.[3]
Ölçüm Modelleri ve Ampirik Araştırmalar
[değiştir | kaynağı değiştir]Ekopsikoloji alanında yapılan ampirik çalışmalar, çevresel/mekansal, ekolojik, psikolojik, yaşam memnuniyeti ve sosyal faktörlerin ekopsikolojik duyarlılığa olan etkilerini ölçmek amacıyla yapılandırılmıştır. Uşak ili üzerinde yapılan bir çalışma, yapılan anket verilerine dayanarak yapılandırılan eşitlik modelleriyle, çevresel faktörlerin (örn. iş yerinde doğayı anımsatan renk kullanımı) ve psikolojik faktörlerin (örn. doğayı anımsatan seslerin önemi) ekopsikoloji üzerindeki pozitif etkilerini ortaya koymuştur. Bu ampirik yaklaşım, ekopsikolojik deneyimin objektif ölçümlerle desteklenebileceğini göstermektedir.[4]
Edebi Temsillerde Ekopsikoloji
[değiştir | kaynağı değiştir]Ekopsikolojik yaklaşımlar yalnızca doğrudan çevre psikolojisi veya sosyoekolojik çalışmalarla sınırlı kalmayıp, aynı zamanda edebiyat alanında da kendine yer bulmaktadır.[5] Fantastik edebiyat örneğinde, özellikle Tolkien'in eseri gibi yapıtlar, doğayı ayrı bir aktör olarak sunar ve insan ruhuyla doğa arasındaki ilişkinin önemini vurgular.[6] Bu eserlerde, doğanın hem iyileştirici hem de yıkıcı özellikleri, karakterlerin psikolojik durumları üzerinde derin etkiler bırakırken; aynı zamanda ekopsikolojik analiz için zengin bir kuramsal çerçeve sunulmaktadır.[5][6]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ a b c Metin, Ahmet Erkan (15 Haziran 2023). "Web of Science (WOS) Veri Tabanında Yayınlanan Ekopsikoloji Çalışmalarının Bibliyometrik Analizi". Kent Akademisi. 16 (2): 749-762. doi:10.35674/kent.1239373. ISSN 2146-9229. 24 Temmuz 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi15 Nisan 2025.
- ^ a b c Er, Filiz; Gençer, Çiğdem Canatan; Barut, Berçem; Kara, Yunus (25 Haziran 2020). "SOSYAL HİZMET UYGULAMALARINDA EKOPSİKOLOJİYİ DÜŞÜNMEK". Aurum Sosyal Bilimler Dergisi. 5 (1): 73-82. ISSN 2458-9896.
- ^ Özberk, Nejdet (15 Haziran 2023). ""Hey Çoruh Kederim Derinden Derin": Çevresel Dönüşümün Duygusal Coğrafyaları Ekopsikoloji ve Solastalji". Kent Akademisi. 16 (2): 676-701. doi:10.35674/kent.1062363. ISSN 2146-9229.
- ^ Metin, Ahmet Erkan; Gül, Atila (25 Nisan 2022). "Eko-Psikolojiyi Etkileyen Değişkenlerin Belirlenmesi". Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi. 26 (1): 90-105. doi:10.19113/sdufenbed.962645. ISSN 1308-6529. 22 Kasım 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi15 Nisan 2025.
- ^ a b Akçeşme, Banu; Ağlar, Cansu Özdemir (31 Temmuz 2023). "A JUNGIAN ECOPSYCHOLOGICAL APPROACH TO FANTASY LITERATURE: A THEORETICAL FRAMEWORK". KARE (İngilizce) (15): 1-17. doi:10.38060/kare.1271617. ISSN 2536-4596. 24 Ekim 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi15 Nisan 2025.
- ^ a b Ağlar, Cansu Özdemir; Akçeşme, Banu (3 Haziran 2024). "The Embeddedness of Mind, Body and Spirit in Nature: An Exploration of Ecopsychological Tenets in The Lord of the Rings". Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi (İngilizce) (21): 62-83. doi:10.55256/temasa.1393563. ISSN 2148-371X.