Ebû Ali Çağani
| Abu Ali Chaghani | |
|---|---|
| Çağaniyan hükümdarı | |
| Hüküm süresi | 939–955 |
| Önce gelen | Ebû Bekir Muhammed |
| Sonra gelen | Abû'l Muzaffar bin Muhammad |
| Ölüm | 955 Rey |
| Hanedan | Muhtâcoğulları |
| Babası | Ebû Bekir Muhammed |
| Dini | Sünnilik |
Ebû Ali Ahmed Çağani (Farsça: ابوعلی احمد چغانی ; ö. 955) Çağaniyan'ın Muhtâcoğulları hükümdarı (939-955) ve Sâmânî Horasan'ın valisi (939-945, 952-953) idi. Ebû Bekir Muhammed'in oğludur.
939 yılında Muhammed hastalanınca yerine Ebû Ali getirildi. Horasan valisi olarak Kuzey İran'a birkaç sefer düzenledi, Gürgan'ı ve batıda Ziyârîlerden Rey'e kadar olan toprakları fethetti, Ziyârîler Sâmânî otoritesini kabul etmeye zorladı ve Deylamli maceracı Makan ibn Kaki'yi öldürdü. Horasan'a doğru yola çıktıktan sonra Büveyhî Rüknüddevle, Rey'i ele geçirdi. 945 yılında Ebû Ali geri dönerek Büveyhileri Rey'den kovdu, ancak Büveyhiler bir yıl sonra geri döndüler.
Aynı yıl, 945'te, Sâmânî emiri I. Nuh, Ebû Ali'nin sert yönetimine ilişkin şikayetleri duyduktan sonra onu Horasan valiliğinden aldı[1] ve onun yerine bir Türk olan Simcûrî İbrahim bin Simcûr'u getirmeye çalıştı.[2] Ebû Ali, görevden alınmayı kabul etmedi ve isyan etti. Kendisine, Horasan komutanı olarak atadığı Ebu Mansur Muhammed de dahil olmak üzere birçok önemli İranlı isim eşlik etti. Ebû Ali ayrıca bir Sâmânî olan Nuh'un amcası İbrahim bin Ahmed'i de kendisine katılmaya ikna etti. Ebû Ali, 947 yılında Buhara'yı ele geçirdiğinde İbrahim'i emir olarak atadı. Ebû Ali, mevkiini sağlamlaştırdıktan sonra Çağaniyan'a döndü. Ancak İbrahim, Buhara halkı tarafından pek sevilmiyordu ve Nuh kısa süre sonra şehri geri alarak İbrahim ve iki kardeşini kör ederek karşılık verdi.
Buhara'nın geri alındığı haberi Ebû Ali'ye ulaşınca, bir kez daha Buhara'ya doğru yürüdü; ancak Nuh'un gönderdiği bir ordu karşısında bozguna uğrayarak Çağaniyan'a geri çekildi. Bir süre sonra bölgeyi terk ederek diğer Sâmânî vasallarından destek almaya çalıştı. Bu arada Nuh, Çağaniyan'ı harap etti[3] ve başkentini yağmaladı.[1] Ebû Ali ile Samanî ordusu arasında Tuharistan'da gerçekleşen bir başka muharebe Samanîlerin zaferiyle sonuçlandı. Neyse ki Ebû Ali, Khuttal yöneticileri ve Kumiji dağ halkı gibi diğer Samanî vasallarının desteğini sağlamayı başardı ve sonunda, oğlu Ebû'l Muzaffar Abdullah'ı Buhara'ya rehin göndermesi karşılığında Çağaniyan'ı elinde tutmasına izin veren Nuh ile barış yaptı.[3][2]
Bir süre sonra Ebû Ali, Çağaniyan yakınlarında Mehdi olarak bilinen kendini peygamber ilan eden birinin önderliğinde çıkan bir isyanı bastırmak üzere bir sefere gönderildi.[4] Ebû Ali, Mehdi'yi yenmeyi ve yakalamayı başardı ve daha sonra onun başını Buhara'ya gönderdi. Yaklaşık 951/2'de, Ebû Ali'nin oğlu Ebu'l-Muzaffar Abdullah bir kazada öldü[2] ve naaşı Çağaniyan'a gönderildi ve oraya gömüldü.[4]
952 yılında Horasan valisi Mansur bin Kara-Tegin'in (İbrahim bin Simcûr 948 yılında ölmüştü) ölümünün ardından Ebû Ali, Nuh tarafından eyalet valisi olarak yeniden görevlendirildi.[1] Ziyarilerin ısrarı üzerine Büveyhîler'den Rüknüddevle'ye karşı savaş açtıysa da Rey'i alamadı ve Büveyhîler'le barış yaptı. Bu durum Nuh'u üzdü ve onu tekrar valilikten azletti. Ebû Ali, Büveyhiler'e kaçtı ve halifeden Horasan için bir yetki aldı ve hatta Leşkerverz komutasındaki bir orduyla takviye edildi, ancak iddiasını yürürlüğe koyamadı ve hatta Çağaniyan'a geri dönemedi.
955 yılında kendisi ve oğullarından biri Rey'deki veba salgınından öldü. Cesetleri Çağaniyan'a getirilerek toprağa verildi. Daha sonra Muhtâcoğulları prenslerinden Ebû Ali'nin torunu olan Ebû'l Muzaffer bin Muhammed Çağaniyan'ın yeni hükümdarı olarak atanmıştır. Ancak bazı diğer kaynaklara göre Ebû Ali'nin yerine akrabası Ebû'l-Hasan Tahir geçmiştir.[5]
Ebû Ali ilim irfan sahibi bir kimseydi. Muhtemelen bir akrabası olan Şa'ya ibn Farighun, onun için öncü Bilimler Derlemesi'ni yazmıştır.[6]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- Özel
- ^ a b c Frye 1975, ss. 149–151.
- ^ a b c Bosworth 1984b, ss. 764–766.
- ^ a b Bosworth 2011, s. 63.
- ^ a b Bosworth 2011, s. 64.
- ^ Bosworth 1984, ss. 764–766.
- ^ Bosworth 1984.
- Genel
- Bosworth, C. E. (1984). "Āl-e Farīḡūn". Encyclopædia Iranica. 1, Fasc. 7. ss. 756-758.
- Bosworth, C. E. (2011). The Ornament of Histories: A History of the Eastern Islamic Lands AD 650-1041: The Persian Text of Abu Sa'id 'Abd Al-Hayy Gardizi. I.B.Tauris. ss. 1-169. ISBN 978-1-84885-353-9.
- Bosworth, C. Edmund (1984b). "ĀL-E MOḤTĀJ". Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 7. London et al.: C. Edmund Bosworth. ss. 764-766.
- Frye, R.N. (1975). "The Sāmānids". Frye, R.N. (Ed.). The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press. ss. 136-161. ISBN 0-521-20093-8.