Eşeye bağlı kalıtım

Eşeye bağlı kalıtım, genlerin eşey (cinsiyet) kromozomları üzerinde taşındığı ve bu kromozomlar aracılığıyla nesilden nesile aktarıldığı bir kalıtım tipidir. İnsanlarda eşey kromozomları X ve Y olarak adlandırılır. Dişilerde iki X (XX), erkeklerde ise bir X ve bir Y (XY) kromozomu bulunur. Eşey kromozomları üzerindeki genetik aktarım, otozomal kalıtımdan farklılık gösterir.

Özellikler

• X kromozomu hem erkeklerde hem de dişilerde bulunur ve Y kromozomundan daha büyüktür.
• Y kromozomu yalnızca erkeklerde bulunur ve daha az gen içerir.
• X ve Y kromozomlarının homolog ve homolog olmayan bölgeleri vardır. Homolog bölgelerdeki genler her iki cinsiyette de çift alel ile taşınırken, homolog olmayan bölgelerdeki genler erkeklerde tek alelle kalıtılır.

X kromozomuna bağlı kalıtım

X kromozomunun homolog olmayan bölgelerinde yer alan genlerle ilgilidir. Bu tür kalıtımda, genetik özellik hem erkeklerde hem de dişilerde görülebilir. Ancak erkeklerde yalnızca bir X kromozomu bulunduğu için bu genlerin etkisi genellikle daha belirgindir. Dişilerde ise iki X kromozomu bulunur, dolayısıyla bir genin etkisi diğer X’teki gen tarafından baskılanabilir.

X’e bağlı çekinik hastalıklarda

• Erkekler: Hasta olmak için tek bir X kromozomunda hastalık geninin bulunması yeterlidir.
• Dişiler: Hasta olabilmeleri için her iki X kromozomunda da bozuk genin bulunması gerekir.

Örnek hastalıklar

• Kırmızı-yeşil renk körlüğü
• Hemofili
• Kas distrofisi

Y kromozomuna bağlı kalıtım

Y kromozomuna bağlı karakterler yalnızca erkeklerde görülür, çünkü Y kromozomu sadece erkeklerde bulunur. Y kromozomunun X ile homolog olmayan bölgesinde taşınan özellikler babadan oğula doğrudan geçer. Bu karakterler dişilerde görülmez.

Eşeye bağlı kalıtımın genel özellikleri

• X’e bağlı karakterler babadan oğula geçmez; çünkü babalar oğullarına yalnızca Y kromozomu aktarır.
• Y’ye bağlı karakterler, babadan tüm erkek çocuklara geçer.
• X’e bağlı çekinik hastalıklar, erkeklerde daha sık görülür.