Dijital Kütüphane

Dijital Kütüphane

Dijital kütüphaneler; sanal kütüphane, sayısal kütüphane, elektronik kütüphane, duvarsız kütüphane, kağıtsız kütüphane, kablolu kütüphane, esnek kütüphane, masaüstü kütüphane, çevrimiçi kütüphane ve bilgi otoyolu gibi çeşitli adlarla da anılmakta olup, bilgiye ihtiyaç duyan kullanıcılarla dijital ortamda yer alan bilgi nesnelerini buluşturmak amacıyla tasarlanmış sistemlerdir. Bu sistemler, yalnızca dijital içeriklerin toplanması, sınıflandırılması, depolanması, erişilmesi ve aktarılmasına olanak tanıyan teknik altyapıyı değil; aynı zamanda kullanıcıların fiziksel olarak kütüphane ortamında bulunmalarına gerek kalmadan, bu kaynaklara uzaktan erişim sağlayabildikleri hizmetleri de içermektedir. Böylece dijital kütüphaneler, mekâna ve zamana bağlı kalmaksızın bilgiye erişim sağlayarak, bilgi toplumu olma yolunda önemli bir işlev üstlenmektedir. Dijital kütüphanelerin ortaya çıkışı ve kısa sürede yaygınlık kazanmasının temelinde, çeşitli kültürel, bilişsel ve ekonomik gerekçeler bulunmaktadır. Bu gelişimin başlıca sebepleri arasında, ulusal ve kültürel mirasın dijital ortama aktarılması yoluyla kalıcı biçimde kayıt altına alınması önemli bir yer tutmaktadır. Ayrıca, basılı formatta üretilen bilgi kaynaklarının dijitalleştirilerek yedeklenmesi, bilgi kaybının önlenmesi ve uzun vadeli korunabilirliğin sağlanması açısından büyük önem taşımaktadır. Bununla birlikte, dijital kütüphaneler sayesinde kağıt tüketimi, belge yönetimi ve fiziksel arşivleme gibi süreçlerde ortaya çıkan maliyetlerin azaltılması mümkün hale gelmektedir. Şimdiye dek dijital kütüphane kavramına ilişkin yapılan tüm tanımlamalarda ortak olarak vurgulanan unsur, bu kütüphanelerin tüm işlevlerini dijital ortam üzerinden gerçekleştirmeleridir.

Dijital kütüphanelerin ortaya çıkışındaki temel etkenlerden biri, bilginin daha etkili şekilde yayılabileceğine duyulan inançtır. Geleneksel kütüphaneler önemli yapılardır, ancak bilgiye erişim konusunda bazı sınırlılıklar barındırırlar. Bilgisayar ve ağ teknolojilerinin gelişmesi, hem iletişim biçimlerini hem de bilgiye ulaşma yollarını değiştirerek dijital kütüphanelere olan ilgiyi artırmıştır. Dijital kütüphaneler, bilgi üretimi, erişimi ve kullanımını sağlayan elektronik kaynaklar ile teknik altyapının birleşimidir. Farklı formatlardaki dijital verileri işleyen bu yapılar, dağıtık ağlar üzerinden erişilebilen gelişmiş bilgi sistemleri olarak değerlendirilebilir.

Tarihçe

20. yüzyılın ortalarına kadar kütüphaneler, basılı kaynakları toplama, düzenleme ve kullanıcıların hizmetine sunma gibi geleneksel işlevlerini büyük ölçüde değişmeden sürdürmüştür. Ancak 1960'lı yıllardan itibaren, özellikle gelişmiş ülkelerde bilgi ve iletişim teknolojilerindeki ilerlemelerle birlikte kütüphaneler durağan yapılarından sıyrılmaya başlamış ve belirgin dönüşümler geçirmiştir. Kütüphane ve Bilgi Bilimi literatüründe dijital kütüphane kavramı; sanal kütüphane, elektronik kütüphane ve duvarsız kütüphane gibi çeşitli terimlerle ifade edilmektedir. Bu kavramın kökeni ise, Vannevar Bush'un 1945 yılında Atlantic Monthly dergisinde yayımlanan “As We May Think” (Düşünebildikçe) başlıklı makalesine dayanmaktadır.

Dijital Kütüphanlerin Özellikleri

• Geleneksel yapıdaki kütüphanelerin dijital teknolojilerle donatılmış halidir.
• Yeni nesil bilgi kaynakları kullanılarak kütüphane hizmetlerinin farklı bir yapıda sunulması hizmetidir.
• Metin temelli verilerin farklı ağlar üzerinde organize edildiği dağıtık bilgi sistemidir.
• Farklı kaynaklardan birleştirilen bilgilerin dağıtıldığı alandır.
• Kullanıcıların bilgi alışverişi yapmasını ve ortak çalışmalarla yeni bilgi üretmelerini sağlayan bir ortamdır.
• Hem yapılandırılmış (formel) hem de yapılandırılmamış (informel) öğrenme süreçlerine katkı sağlayan bir kaynaktır.

Dijital Kütüphanelerin Yarattığı Fırsatlar

• Arama ve araştırma becerileri önemli ölçüde gelişmiştir.
• İçeriğe hızlı ve düzenli bir şekilde erişim sağlanabilmektedir.
• Eserlerin çoğaltılması ve korunması imkanları artmıştır.
• Bir kaynağa birden fazla kişinin aynı anda erişmesi mümkündür.
• Kaynaklara 7/24 erişim sağlanabilmektedir.
• Kuruluşlar, kaynak entegrasyonu için ağlar kurabilmektedir.
• Erişim, internetin sunduğu imkanlarla merkezi ve coğrafi engellerden bağımsız hale gelmiştir.

Türkiye'deki Dijitalleşme Girişimleri

Dünya dijital bir geleceğe doğru hızla ilerlerken, Türkiye de bu dönüşüme adapte olmuş ve çeşitli dijitalleşme adımları atmıştır. Her ne kadar mevzuat, telif hakları, işbirliği fırsatları ve standartlar gibi birçok sorunun yanı sıra bu alanda ulusal bir politika eksikliği bulunsa da, bazı önde gelen kütüphanelerdeki dijitalleşme projeleri başarılı bir şekilde hayata geçirilmiştir. Bu girişimlere dair önemli veriler aşağıdaki gibidir:

• Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Cumhuriyet Arşivi'nde toplamda 9.386.457 dijital materyal bulunduğu bilinmektedir.
• Milli Kütüphane Koleksiyonu'nda yer alan 26.700 cilt yazma eserin yaklaşık 25.200 cildi dijital ortama aktarılmıştır. Bu dijitalleştirilen yazmaların sayfa sayısı ise yaklaşık 3.525.000'dir. Ayrıca, 1100 sesli kaset kitaptan 387'si dijitalleştirilmiştir.
• Yazma eserlerin bulunduğu halk kütüphanelerinde, Mart 2010 itibarıyla toplam 170.028 dijital materyal bulunmakta olup, bunun %98,3'ü yani 167.353 eser dijital ortama aktarılmıştır.
• Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi ve Etnoğrafya Müzesi'nde yaklaşık 120.000 dijital kayıt mevcuttur.
• Ankara, İstanbul ve İzmir gibi şehirlerdeki birçok üniversite kütüphanesi ve araştırma kütüphanesinde (örneğin, Ankara Üniversitesi, Bilkent Üniversitesi, IRCICA vb.) dijitalleştirme çalışmaları devam etmektedir.