Dört mizaç
 | Bu maddenin giriş bölümü yoktur. (Haziran 2025) (Bu şablonun nasıl ve ne zaman kaldırılması gerektiğini öğrenin) |
Tarihî köken ve antik mizahçılık
[değiştir | kaynağı değiştir]Dört mizaç kuramı, insan kişiliğini sangvinik, kolerik, melankolik ve flegmatik olmak üzere dört temel tipe ayırır. Bu tiplerin tanımı Hippokrates tarafından MÖ 5–4. yüzyılda geliştirilmiş mizahçılık (humorism) teorisine dayanır; kan, sarı safra, kara safra ve balgam adlı sıvıların bedendeki oranının ruhsal özellikleri etkilediği ileri sürülmüştür. Bu görüş, Galen tarafından “De temperamentis” adlı eserle sistemleştirilmiş, her mizaç sıvısının sıcak/soğuk ve kuru/ıslak niteliklerle somutlandığı dokuz tipoloji tanımlanmıştır. Bu nitelik eşleşmelerinde kan (sıcak-ıslak) sangvinik, sarı safra (sıcak-kuru) kolerik, kara safra (soğuk-kuru) melankolik, balgam (soğuk-ıslak) ise flegmatik mizaca denk gelmiştir.[1]
Fizyolojik temeller ve mevsimle ilişkilendirme
[değiştir | kaynağı değiştir]Mizahçılık, mevsimlerle de bağlantılıdır. İlkbahar kan, yaz sarı safra, sonbahar kara safra ve kış balgam sıvılarını temsil eder. Bu durumlar sağlığın korunması adına kan alma, müshil uygulamaları ve mevsime uygun beslenme gibi önlemleri gerekli kılmaktaydı. Bu model, bedensel sıvı dengesizliğinin hem ruh sağlığını hem fiziksel hastalıkları etkileyebileceği inancına dayanır.[2]
Orta Çağ’dan İslam tıbbına geçiş
[değiştir | kaynağı değiştir]Bu kuram, İbn Sînâ (Avicenna) ve diğer İslam alimleri tarafından önemle benimsenmiş, “Şifa Kanunu” gibi eserlerde mizah sıvılarının tıbbi, psikolojik ve ruhsal büyüklükle ele alınmasını sağlamıştır. Avrupa Orta Çağı'nda ise Nicholas Culpeper gibi tıp adamları mizahçılığı astrolojik etki ve fizyonomiyle harmanlayarak yorumlamışlardır.[3]
Modern psikolojiye etkileri
[değiştir | kaynağı değiştir]19. yüzyıldan itibaren bilimsel tıp mizah kuramını reddetse de, mizah temaları psikoloji ve kişilik kuramlarında mecazî modelleme unsuru olarak varlığını sürdürmüştür. Immanuel Kant, kişiliği “etkinlik” ve “duyu” eksenlerine göre sınıflandırarak dört tip ortaya koymuştur. Wilhelm Wundt, özellikleri duygusal/duygusal olmayan ve değişken/değişken olmayan eksenlerinde toplarken mizahlar modeline göndermelerde bulunmuştur.
20. yüzyılda Hans Eysenck, faktör analizi yöntemini kullanarak kişilik özellikleri arasında dışadönüklük ve nörotisizm boyutlarını tanımlamış; bunları dört eski mizah tipiyle eşleştirmiştir: yüksek E‑yüksek N = kolerik; yüksek E‑düşük N = sangvinik; düşük E‑yüksek N = melankolik; ve düşük E‑düşük N = flegmatik.[4]
| Klasik Mizaç | Element | Adler'e Göre [5] | Riemann'a Göre [6] | DISC (yayıncıya göre isimler değişebilir) [7] | Fiziksel Yansıma | Kaynak Organ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Melankolik | Toprak | Eğilimli (Leaning) | Depresif | Durağan/Destekleyici (Steadiness/Supportive) | Kara safra | Dalak (Spleen) |
| Flegmatik | Su | Kaçınan (Avoiding) | Şizoid | Dikkatli/Sorumlu (Conscientious/Cautious) | Balgam | Akciğer (Lungs) |
| Sangvinik | Hava | Sosyal/Faydalı | Histerik | Etkileyici/İlham Verici (Influence/Inspiring) | Kan | İlik (Marrow) |
| Kolerik | Ateş | Hakim (Ruling) | Saplantılı (Obsessive) | Baskın/Direkt (Dominance/Direct) | Sarı safra | Karaciğer/Safra Kesesi (Liver/Gall Bladder) |
Genetik temeller
[değiştir | kaynağı değiştir]Modern genetik araştırmalar, doğuştan gelen mizaca benzer özellikleri taşıyan kişilik eğilimlerinin yüzlerce gen tarafından etkilendiğini göstermiştir. Örneğin, yapılan GWAS çalışmalarında birçok gen ilişkilendirilmiştir. Bu sayede eski mizahçılık kuramı, bugün hâlâ kişilik yapılarına gönderme yapan psikolojik modellemelerde metaforik olarak yer almaktadır.[4]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "Four Temperament - an overview | ScienceDirect Topics". www.sciencedirect.com. 21 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Haziran 2025.
- ^ OpenStaxCollege (14 Şubat 2014). "What Is Personality?" (İngilizce). 14 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi14 Haziran 2025.
- ^ van Ess, J.; Rahman, F.; Avicenna (1960). "Avicenna's De Anima (Arabic Text) Being the Psychological Part of Kitab al-Shifa'". Oriens. 13: 374. doi:10.2307/1580333. ISSN 0078-6527.
- ^ a b Foreign Languages Publishing House Moscow (1921). I.p. Pavlov Psychopathology And Psychiatry.
- ^ Lundin, Robert William (1989). Alfred Adler's basic concepts and implications. Muncie (Ind.): Accelerated Development. ISBN 978-0-915202-83-6.
- ^ Riemann, Fritz (2008). Anxiety: using depth psychology to find a balance in your life. München: Ernst Reinhardt Verlag. ISBN 978-3-497-02043-0.
- ^ DISC, Springer International Publishing, 2020, ss. 1137-113714 Haziran 2025