Cato Sokağı komplosu

1 Mayıs 1820 idamlarını betimleyen dönemsel çizim

Cato Sokağı komplosu (İngilizce: Cato Street conspiracy) 1820 yılında Britanya Başbakanı ve kabine üyelerini öldürmeye yönelik başarısız girişimdir. Girişim adını gizli plan sahiplerinin toplantılarını yaptığı Londra'nın Edgware Caddesinde toplandıkları sokaktan alır. Grubun içine yerleştirilen polis ajanı sayesinde ifşa olan darbeciler yakalanmış, lider kadrodan 5 kişi idam edilirken diğer 5 kişi Avustralya'ya sürülmüştür.

Arka plan

Britanya çapında toplumsal hayatta yaşanan ekonomik zorluklar üst seviyeye çıkmıştı. Özellikle Birleşik Krallık çapında Napolyon Savaşları boyunca yapılan fedakârlık, savaşta hayatını kaybeden binlerce kişi ve zaferin kazanılması toplumda durumun iyiye gideceğine yönelik beklenti oluşturmuştu. Ancak işçiler, emekçiler, işsizler ve yoksullar savaşın 1815 yılında sona ermesiyle beraber silah altındaki eratın terhis edilmesiyle beraber daha büyük bir sefaletin içine yuvarlandı. Özellikle Mısır Yasaları gibi kimi korumacı uygulamalar nedeniyle gıda fiyatlarının sürekli artışı toplumu patlamaya hazır hale getirdi.

Bu dönemde Henry Hunt gibi radikal olsa da düzen içi reform isteyen siyasetçilerin barışçıl girişimleri bile iktidar tarafından zorla bastırılıyor, Peterloo Katliamı gibi örnekler yaşanıyordu. Sanayi Devrimi İngiltere'de aşama kaydetmiş olsa da toplumsal muhalefetin henüz emekleme aşamasında olduğu bir dönemde geniş eylemlerden beklediği radikal değişimi bulamayan siyasetçiler, doğrudan darbe ve silahlı eylemlere yöneliyordu.

Girişim

Kral III. George'un 29 Ocak 1820 günü ölmesi tüm bu çelişkileri daha üst bir boyuta taşıdı. Daha önce çeşitli eylemlerde bulunmuş olan, kendilerine Thomas Spence'den hareketle Spenceçi yardımseverler diyen grup devrimci programlarını yerine getirmek için hükûmet darbesi planını yürürlüğe koyma kararı aldı. Komplocular akşam yemeğinde birarada olan hükûmet üyelerini burada öldürecek, hükûmet binalarına el koycak ve devrimi yönetecek Kamu Güvenliği Komitesini kuracaktı. Devrimciler eylemin duyulmasıyla toplumda hükûmete karşı büyük bir ayaklanmanın başlayacağını düşünüyorlardı.

Devrimciler

• Arthur Thiestlewood (1774-1 Mayıs 1820) (İdam edildi)
• William Davidson (c.1781-1 Mayıs 1820) (İdam edildi)
• James Ings (İdam edildi)
• Richard Tidd (İdam edildi)
• John Brunt (İdam edildi)
• John Harrison (Ömür boyu Avustralya'ya sürgün)
• James Wilson (Ömür boyu Avustralya'ya sürgün)
• Richard Bradburn (Ömür boyu Avustralya'ya sürgün)
• John Strange (Ömür boyu Avustralya'ya sürgün)
• Charles Copper (Ömür boyu Avustralya'ya sürgün)

Planın ortaya çıkarılması

Grup içinde liderliği alan Thistlewood'un sağ kolu konumundaki George Edwars bir polis ajanı olarak gruba sızmıştı. Diğer grup üyeleri Thistlewood'u ona dair uyarsa da o uyarıları dikkate almamıştı. Edwards, sayesinde bahse konu yemeği basmak üzere toplanan grup polis tarafından 23 Şubat günü 19:30'da pusuya düşürülür. Baskınla ortaya çıkan çatışma sırasında Thistlewood Richard Smithers adlı polis görevlisini kılıçla öldürür, bazı devrimciler teslim olurken, Thistlewood, Adams, Brunt ve Harrison kaçsalar da çok geçmeden yakalanırlar.

Sonrası

Olayın yaşandığı bina ve üzerinde mavi tanıtıcı plaka

Dava sırasında polis ajanı Edwards'ın tanıklığı kabul edilmez, dolayısıyla davaya dahil olmaz. Ancak polis teşkilatı eylemcilerden Robert Adams ve John Monument'ı planları itiraf etmeleri karşılığında daha düşük cezalar verileceği söylemiyle ikna eder. İtirafçıların itirafları sayesinde hüküm giyenlerin tamamı vatan hainlerine Orta Çağ'dan bu yana verilen asılma, sürüklenme ve parçalanma cezasına çarptırılırsa da ceza idam ve sonrasında kafa kesme cezasına çevrilir. Öte yandan Charles Cooper, Richard Bradburn, John Harrison, James Wilson ve John Strange'ın cezaları Avustralya sömürgesine sürgün cezasına çevrilir.

İdam mahkûmları 1 Mayıs 1820 sabahı Newgate Hapishanesinde binlerce kişinin önünde gerçekleştirilir. Kalabalığın olası taşkınlığına müdahale edebilmek için silahlı birlikler görev yapmıştır. İdamlar gerçekleştirildikten sonra yarım saat asılı kalan naaşlardan kafaları kesilerek ayrılır. Kafaların kesilmesi işlemi özellikle küçük bıçakla naaşa zarar vererek yapılmış, bu uygulamanın seyredenleri korkutmak amacıyla özellikle bu şekilde yapıldığı belirtilmiştir. İdam edilenlerden kasap olan James Ingh, özellikle kanlı iş kıyafetini giymiş, usule göre idam edilenlerin kıyafetlerinin cellata kalması adeti sırasında katiline değerli bir giysi bırakmamıştır.

Etkileri

Britanya hükûmeti olayları bahane edermek Altı Kanun olarak bilinen yasaları çıkartmıştır. Buna göre askeri eğitim yapan kişilerin tutuklanması veya sürgün edilmesinin önü açılmaktaydı. Yerel idari yetkililere özel mülkileri silah vb malzeme için arama hakkı veriliyordu. Bu tür davalar için kefalet ortadan kaldırılıyordu. Ayrıca 50 kişiden çok gösterler için yerel mülki amir izni şart koşuluyordu. Siyasi konularla iligli basın suçları ağırlaştırılıyor, azami ceza 14 yıl hapse çıkartılıyordu. Bu olayları haberleştirenlere ağır cezalar konuluyor, bu ceza da gazetenin ilk kuruluşunda ortaya konması şart haline getirilien teminattan karşılanıyordu.

Popüler kültüre etkileri

• Olayla ilgili Robert Shaw tarafından 1971 yılında kaleme alınan Cato Street adlı tiyatro oyunu ilk kez aynı yıl Londra'da oynanmıştır.
• Olayın yaşandığı binanın üzerine 1977 yılında mavi tanıtıcı plaka konulmuştur.