Bulgar Mezar Taşları
Bulgar Mezar Taşları, Bulgar Mezar Kitabeleri ya da Bulgar Anıtları, Altın Orda'nın Bulgar Ulusu'nda sınırları içerisinde Moğol hakimiyeti sonrasında bulunmuş 13-18.yy.lardan kalma mezar kitabeleridir.[1] Bölgede bulunan mezar kitabelerinin çoğunluğu 13. ve 14. yüzyılda Kazanka nehrinin güneyinde, daha yoğunluklu olarak da Kama nehrinin güneyinde ve İdil nehrinin güney kıyılarında, yoğunlaşırken, 15. ve 16. yüzyıllardan kalan yazıtlar Kama nehrinin kuzeyinde, daha yoğunluklu olarak da Kazanka nehrinin kuzeyinde ve Zöye nehrinin batısında yoğunlaşmaktadır. 13.-14. yüzyıllardan kalan Türkçe yazıtlar çoğunlukla İdil Bulgarcasında kaleme alınmışken, 15-16. yüzyıllardan kalan yazıtlarda İdil Bulgarcasına rastlanmaz, hepsi Eski Tatarcada yazılmıştır.[2]
Yazıtlar Arap yazısıyla yazılan Müslüman mezar kitabeleri ile Ermeni yazısıyla yazılan Ermeni mezar kitabeleri olarak ikiye ayrılmaktadır. Müslüman mezar taşları yaklaşık 400 kadarken, Ermeni mezar taşları 5 tanedir. Müslüman mezar taşları 13. yüzyılın son çeyreğine kadar yalnızca Arapça yazılmıştır, ancak 13. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Arapçaya ilaveten Türkçe yazılmış metinler de görülür. En erken Türkçe metinler Lir Türkçesinde yazılmış olmakla birlikte, 1310'lu yıllardan itibaren Şaz Türkçesi ile yazılmış metinler de kendini göstermeye başlar. Erdal'ın tarih okumasına göre 1361 tarihli İdil Bulgarcası yazıt, Lir Türkçesi ile yazılmış son yazıttır. Bu tarihten sonra bölgede uzun süre yazıt yoktur, var olan az sayıda yazıt da Eski Tatarcada kaleme alınmıştır.[2]
Kırmızı = Ruslar
Yeşil = Tatarlar
Mavi = Çuvaşlar
Pembe = Mordvinler
Lacivert = Kreşinler
Turuncu = Udmurtlar
Mor = Mariler
Taşlara Bulgarca metinler kazınması, bir kültür ve ticaret merkezi olan İdil Bulgar devletinde ve Bulgar Ulusu'nda Arap harfli bir Bulgar yazınının varlığını düşündürür. Ancak günümüze ulaşan Arap harfli Bulgarca bir eser olmamıştır:
- Daha eski bir Bulgar yazını yoktur, ya da,
- Dayanıksız maddelere yazıldığından eserler günümüze kadar varlığını koruyamamıştır, ya da,
- Moğol istilası, bağımsızlık direnişleri, Rus, Tatar ve Nogay yağmaları, Timur'un işgali gibi dönemlerde kültür eserleri kasıtlı yok edilmiştir ya da yıkımdan sağ çıkamamıştır.
Müslüman mezar taşlarının dili
[değiştir | kaynağı değiştir]Müslüman kitabeler Arapça, İdil Bulgarcası ve Eski Tatarca olmak üzere üç ayrı dil içermektedir. 13.yy.da Arapça ile başlayan yazıt geleneği İdil Bulgarcası ile devam etmiş, çok geçmeden de yerini Eski Tatarcaya bırakmıştır. 1311 tarihli yazıt Arapçayla, Şaz Türkçesiyle ve Lir Türkçesiyle yazılmış üç dilli bir mezar kitabesidir.[3] Bazı yazıtların bir Türkçe yüzü bir de Arapça yüzü bulunur.
Lir Türkçesi ile yazılmış metinlere farklı adlandırmalar yapılmıştır. Orta Bulgarca[4] veya Volga Bulgarcası denilmiştir. Eski Çuvaşça[5] ve Orta Çuvaşça diye dahi adlandırılmıştır.[6]
Şaz Türkçesi ile yazılmış metinlere ise Volga Türkçesi denilmiştir.[7] Ayrıca Tatarca olarak da anılmıştır.[8] Yusupov'a göre Yeni Bulgarca, Aşmarin'e göre ise Çağataycadır.
Yazıtlar
[değiştir | kaynağı değiştir]13'üncü yüzyıl
[değiştir | kaynağı değiştir]_02.jpg)
Erken dönem yazıtlarda kûfi yazı biçimi yaygındır. Yine erken yazıtlarda sayıları rakamlarla yazmak tercih edilirken, 13.yy.ın son çeyreğinden başlayarak sayılar Arap harfleriyle yazmaya başlanır. Bu dönemde Ortak Türkçe yazıtlara rastlamayız. Yazıtlar Arapça ya da Volga Bulgarcasında yazılmıştır, ancak Volga Bulgarcası yazıtlar da sistematikleşmemiştir. Volga Bulgarcası yazıtlarda kullanılan dil oldukça sadedir.
Örnek yazıtlar
[değiştir | kaynağı değiştir]Arapça örnek yazıtlar
[değiştir | kaynağı değiştir]İlk örnekte yıl rakamlarla verilmişken, ikinci örnekte yıl harflerle verilmişir. Her iki Arapça yazıt da edebi açıdan oldukça zengindir.
هُوَ الحَيُّ الَّذِي لاَ يَمُوتُ
هٰذِه رَوْضَةُ المَخْدَرَةِ
المُنَوَّرَةِ الشَّرِيفَةِ الكَرِيمَةِ
العَا ... العَا[نِيَه] العَالِمَةِ الرَّا
[قِيَه] ال... اِلَى
رَحِمَهَا اللهُ وَ عَفَرَانُهُ
الحَيُّ اَمَك بِنْتُ اِسْمَاعِيل بْن
مَحمُود بْن مَنْصُور البُلْغَارِي
تُوُفِّيَتْ فِي السَّادِس عَشَر مِنْ شَهْرِ رَبِيعِ
الاَوَّل مِن شُهُورِ
سَنَة٦٨٤— Anonim, İsmail'in kızı Emek ilçinin kitabesi (22 Mayıs 1285), İbragimova I (2021), s. 11
Türkçe çevirisi: O, ölmeyen diridir. Bu, örtülü, iffetli, nurlu, şerefli ve cömert hanımefendinin bahçesidir. [...] ibadet eden, temiz, bilgili, faziletli bir kadındı. Allah ona rahmet etsin ve günahlarını bağışlasın. Bu kabir, diri İsmail'in kızı Emek İlçi'ye aittir; Mahmud bin Mansur el-Bulğari'nin soyundandır. Rebîülevvel ayının on altısında, 684 yılında vefat etmiştir.
هُوَ الحَيُّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَ كُلُّ حَيٍّ سَيَمُوتُ
هٰذِهِ رَوْضَةُ السَّيِّدَةِ السَّتِيرَةِ الصَّالِحَةِ
الصَّائِمَةِ الصَّدُوقَةِ الْكَرِيمَةِ الْمَنْشُورَةِ
الْمُخَدَّرَةِ الْمُطَهَّرَةِ الرَّاكِعَةِ السَّاجِدَةِ
فَاتِحَةِ الْخَيْرَاتِ نَتِيجَةِ السَّعَادَاتِ
مَنْبَعِ الْكَرَامَاتِ تَاجِ النِّسَاءِ فِي الْعَالَمِينَ
صَبْرُ إِيلْبَى بِنْتِ بُورَاش بَكْ
قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهَا وَ نَوَّرَ ضَرِيحَهَا
اَللَّهُمَّ ارْحَمْهَا رَحْمَةً وَاسِعَةً تُوَفِّيهَا
اِلَى رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالٰى فِي الرَّبِيعِ
مِنْ شَهْرِ جُمَادَى الْآخِرَى سَنَةَ
تِسْعِينَ وَ
سِتِّمَائَةٍ— Anonim, Buraş Beg kızı Sabar ilçinin kitabesi (Haziran 1291), İbragimova I (2021), s. 25
Türkçe çevirisi: O, ölmeyen diridir; her canlı ise ölecektir. Bu, örtülü, iffetli, salih (iyi, dindar) hanımefendinin bahçesidir. O, oruç tutan, doğru, cömert ve herkese faydalı olandır. O, korunmuş, temizlenmiş, rükû eden, secde eden kadındır. Hayır kapılarını açan, mutlulukların ürünü olan, kerametlerin kaynağı, kadınların tacı olan, âlemlerde sabırlı İlbey, Burâş Bey'in kızı Sabar'dır. Allah onun ruhunu mukaddes kılsın ve kabrini nurlandırsın. Allah'ım! Ona geniş bir rahmet ver ve onu bütünüyle bağışla. İlkbaharda Cemâziyelâhir ayında altı yüz doksanda Allah'ın rahmetine kavuştu.
Bulgarca örnek yazıtlar
[değiştir | kaynağı değiştir]هجرةران الط
جور سكر وان جياتش
جال كوان ات
Hicretren altı cü:r sekir wân cyetiši câl küwen eti.
— Anonim, (1288/1289), İbragimova I (2021), s. 17.
Türkçe çevirisi: Hicretten (sonra) altı yüz seksen yedinci yıl gün idi.
د[نيا] ر[ا]ن كوال[ج]س
اَخِرَةَ بَطُوى هِجْرَةْ
رانْ الطِجُورْ طُخُورْ
وَانِم جَال شعْبان ايخِ بلجِ
كُوَانْ اتِ اللهْ رَحمَ[ة]
طَنْطُرْمَ حو بلج
Dinyâran köwelcse
aḥirete batuwi hicret
ren altıcü:r toxûr
wânım câl Şa'ban ayxi balcı
küwen eti. Allah rahmat
tantur-ma ḥo balcı— Anonim, (30 Temmuz 1291), Tekin (1988), s. 56; Erdal (1993), s. 38.
Türkçe çevirisi: Dünyadan göçüp ahirete vardığı hicretten (sonra) altı yüz doksan yıl Şaban ayı baş gün idi. Allah rahmet eylesin! Kendi başı.
Çok yüzlü yazıtlar
[değiştir | kaynağı değiştir]Bu dönemdeki Bulgarca kitabeler ne kadar sade ve edebi yönden yoksun olsa da, Tekin (1988) ve Erdal'ın (1993) görmediği iki yüzlü yazıt oldukça ilginçtir. Bir yüzü Arapça ve bir yüzü Bulgarca yazılmış ve ilk kez Fakhrutdinov (1997) tarafından yayınlanmış sülüs tipi kitabe,[9] 9 Haziran 1287 yılında dikilmiştir ve Bulgar dilli yüzü Arapça yüzünün çevirisi olup diğer yazıtlara kıyasla içerik açısından zengindir.
[هو الحى الذى لا يموت]
هذا [مرقد ال هد مزلوم المشايخ و محلي]
عبد جي هز المسفير الطابو يونس بن محمود بن
…مر ف الله توفي
…وافات حد عا
[عفر و عفرنه رحمة الله]
حمسو و سمنين في ربيعو]الاحرسنه [ست سمانون] و ستمایه]
[Huve’l-hayy ellezî lâ yemût]
Hâzâ [merkad el-hed mazlûm el-meşâyih ve mahallî]
Abd ci haz’es-sefîr et-tâbû Yûnus bin Mahmûd bin
… merfe Allah tevaffî
… vefât had â‘â
[A‘fer ve a‘ferneh rahmetullah]
[Hamsû ve semânîn fî Rebî‘uhu] el-âhir senet [sitt semânûn] ve sittemâyeh— Anonim, Suvarlı Yunus'un Kitabesi, Arapça yüzü (9 Haziran 1287), Mukhametshin (2016), s. 342-343; Ibragimova (2021) 13-16.
Türkçe çevirisi: [O, asla ölmeyen diridir.] Bu, [zalimlere karşı mazlum şeyhlerin ve mahallîlerin mezarıdır.] Bu garip seyyah, Tabu Yunus bin Mahmud bin ... Allah'ın rahmetine kavuştu. ... yaşında vefat etti. [Allah onu bağışlasın ve rahmet etsin.] Ölümü Rabiyu[levvel ayının] yirmi beşinci günü hicri altı yüz seksen altıda.
...
تاج الد… سف… ل…
اول ادر[يس]اول محمود اول
يُونس اسوَاري بلويك رحمة
الله عَليْهَ رحمة الواسعة…[مَ]وطُي
جَال حَوُح…سنتَ خط[ىَه]
وَلر الطْمُلِ جال و[فات بلتوي] كو[ن]جين
طاريج الط جور سكر وان الط
جَال ربيعالاخر ايخ جيارم بالم كون
جَلَوِخ جَلنتُوي كون كم كون
…ب[ير فتيخ]ا وج قل هو الله وَ ليل وَ
جُلن الله رحمة طَنطرمَ
...
tac-ad-din seif...
awli İdris awli Mahmud awli
Yûnus al-Suwâriy belüwikü. Rahmatü-
l-lahi 'aleyhe rahmat el-wasiatan ...[ma] wetüwi
câl xawux... sente xat[na]
walır altmuli câl[a] w[afâti baltuwi] kö[n]çîn
târixa altı cü:r sekir wân altı
câl rabi'-al-axir ayxı cyermi bêlim kön
calawıx celintüwi kön kem kön
[se] b[ir fatîx]â wec qul-huallah we lil w[alır]
cülin Allah rahmat tantur-ma!— Anonim, Suvarlı Yunus'un Kitabesi, Bulgarca yüzü (9 Haziran 1287), Mukhametshin (2016), s. 342-343; Ibragimova (2021) 13-16.
Türkçe çevirisi: (Bazı kısımlar Arapça) ... oğlu İdris oğlu Mahmud oğlu Suvarlı Yunus'un mezar taşıdır. Allah'ın rahmeti üzerine olsun ve huzur nasip etsin... yıl... yıl... [xatna] okur? altmış yaş[ında] v[efat ettiği] gü[n i]çin tarihte altı yüz seksen altı yıl Rabiyulahir ayı yirmi beşinci gün, günah?[10] celindiği gün, kim doğru yola yönelirse?[11] bir Fatiha üç İhlas [okur?] Yüce Allah rahmet eylesin!
14'üncü yüzyıl
[değiştir | kaynağı değiştir]14. yüzyılda Volga Bulgar epigrafik geleneği en gelişmiş hâlini alır. Kullanılan dil daha gelişmiş ve daha edebidir. Bazı yazıtlarda şiirsel övgüler görülür. Bu dönemde kûfi ve nesih yazı biçimleri birlikte kullanılmıştır. 1310'lu yıllardan itibaren Ortak Türkçe yazıtlara da rastlanmaya başlar. İki Türkçeli yazıt dahi görülür. Yüzyılın ikinci yarısında ise yazıtlarda ciddi bir azalış meydana gelir. Volga Bulgarcası yazıtlar yerini Ortak Türkçe yazıtlara bırakmaya başlar. 1361 tarihli yazıt ise Volga Bulgarcasında yazılı son yazıt kabul edilir. Bundan sonra yazıtlara rastlansa da sıklığı azalır.
Örnek yazıtlar
[değiştir | kaynağı değiştir]Bulgarca örnek yazıtlar
[değiştir | kaynağı değiştir]Yazıt, 1980 yılında Uspaniye kilisesi restorasyonu sırasında keşfedilmiştir. Bu nedenle Tekin, yazıtı Uspaniye Kitabesi olarak adlandırmıştır. Yazıt sağlam ve okunaklıdır. Hakimcanov (1986) tarafından yayınlanmıştır:
الحكم لله
هُوَالَحى الذِى لاَ يموت
وَكُلُ حىٍ سوَاهُ سَيمَوت
عُلَمَا سَمنَ سَوَان مَسجِد سَمنَ
عَمَارَة طَنَان اَكِل خَيرَاتلُ
الُوى بَرَكاتلُ مُون سُوَار يَالِ
عَلىِ خوَاجَه اَولِ اَترَج ...
خُواجَه اَولِ اَبُوبَكَر خُوَاجَه
اَولِ اَلِبْ خُواجَه بَلُوى كُ
دنيَاران كُوَجرُوي تَاريخَ جِيَا
تِ جُور سَكِر جَال جمَادِى الاُو
لَ آيخِ جِيرِم اكِش كُوان اَتِ
Al-ḥukmu li'l-lâhi
huwa-l-ḥayyi-l-lâḏi lâ-yamûtu
wa kullu ḥayyin siwâhu sayamûtu
'ulamâ semne sevên mescid semne
'amâret tanân ekil ḥayrâtlu,
elüwi berekâtlu Mûn Suwâr yêli
[...] Ali howâce awli Atrac
howâce awli Abûbeker howâce
awli Alıp howâce belüwi kü.
Dinyârân köweçrüwi târîḥa cye
ti cü:r sekir câl camâdî-l-û
la ayḥi cîrim ekiş küwen eti.— Anonim, Uspaniye Kitabesi (7 Kasım 1308), Tekin (1988), s. 190; Erdal (1993), ss. 32-42; İbragimova I (2021) s. 47.
Türkçe çevirisi: (İlk üç satır Arapça) Hüküm Allah'ındır. O, ölmeyen diridir. Ondan başka her canlı ölecektir. Bilginleri seven, mescitleri inşa eden çok hayır sahibi, eli bereketli, büyük Suvar ili ... Ali hoca oğlu Atraç hoca oğlu Ebûbekir hoca oğlu Alp hoca oğlu mezar taşıdır. Dünyadan göçtüğü tarihi yedi yüz sekiz yılı Cemazeyilevvel ayı yirmi ikinci gün idi.
Yine de dönem yazıtlarının çok azı bu şekilde yazılmıştır. Edebi övgünün yer almadığı metinler ağırlıktadır.
الحكم لله العلي الكبير
اِليَاس اَولِ اِسمَاعيل
اَولِ مُحَمَد بَلُوي ك
رَحمَةُ اللهُ عَليهِ رَحمَةً
واسعةً تاريخَ جياتِ
جُورْ الطِشِ جال ذالقعد
ايخ إشن اَجِ جرمسَن
شِونَ بَرسَ وَلتِ
Al-ḥukmu li'l-lâhi-l-'aliyyi-l-kabîri
İlyâs awli İsmâ'îl
awli Muhamad belüwi kü
raḥmatu-l-lâhi 'alayhi raḥmatan
wâsi'atan târîḥa ciyeti
cü:r altışı câl ḏâ-l-qa'da
ayḥi işne eci. Cerimsen
şıwna barsa welti.— Anonim, İlyas oğlu İsmail oğlu Muhammed'in Kitabesi (Mayıs/Haziran 1307), Tekin (1988), s. 160; Erdal (1993), ss. 32-42.
Türkçe çevirisi: (İki satır Arapça) Hüküm yüce ve büyük Allah'ındır. İlyas oğlu İsmail oğlu Muhammed mezar taşıdır. Allah ona rahmet eylesin. Tarihi yedi yüz altıncı yıl Zilkade ayı içinde idi. Çerimsen nehrine giderken öldü.
Yine Uspaniye kilisesinde bulunmuş, ilk defa Mukhametşin (2016) tarafından yayınlanmış ve tarihi belli olmayan ama muhtemelen diğer Uspaniye'deki yazıtlar gibi 14. yüzyılda dikilmiş iki yüzlü yazıtın her iki yüzü de Bulgarca olmakla birlikte, ön yüzünde şecere arka yüzünde ise okunması gereken dua yer almaktadır.[9]
رماك خوم خاج
ملك وجن بير الخمد
وج قلهوالهوليل
اله رخمة بلطرم
حلم حيم
Remek xum Xacı Melik weçin bîr Alhamad weç qulhu-Ala-u-lil-allahu rahmat baltur-ma! xlm xyn
— Hacı Melik Kitabesi arka yüzü (14.yy.), Mukhametshin (2016) ss. 381-282.
Türkçe çevirisi: Remek xum Hacı Melik için bir Fatiha (suresi) üç İhlas (suresi) rahmet olsun! (Son satır çözülemedi.)
Musa oğlu Bakşı kitabesi de tamamıyla anlaşılamamıştır.
Bismillâhi-l-raxmâni-l-raxîmi
almawtu bâbun wa kullulnâsi
dâxiluhu kullu nafsin dâ'iqatu
lmawti Mûsı awlı Baxşî belüwi kü. Raxmatullâhi
'aleyhim raxmatan wâsi'atan.
St Artan awli Yûsuf edkr
Yehem. Allahu tiler wal
xalır kem körse waxır Fatixa surete wal...— Anonim, Musa oğlu Bakşı kitabesi (14.yy.), Hakimcanov (1987), s. 128; Yusupov (1972) s. 50); Tekin (1988), s. 66; Erdal (1993), s. 42.
Eski Tatarca örnek yazıtlar
[değiştir | kaynağı değiştir]Aynı anda Hakimcanov (1986) tarafından yayınlanan kitabe bir önceki övgü içeren kitabeye çok benzemektedir. Aynı ibareler Eski Tatarcada tekrarlanmıştır. Kitabe Bolshie Tarkhany şehrinde bulunmuştur.[12]
هوالحى الذى لا يموت
وكل حى سواه سيموت
عالملارقا تربيه قىلقان هم
الارنى سوكان مسجدلار
عمارت قىلقان وكوش حير
... صاحبى مسكنلارنىك
سوكان خوجه وغلى
عسمان وغلى طمغاجى اب
رهىم السوارى وفات بو
لغان بو تارىخ يتى يوز اون
تورتىنجدا جماذى الاو
لى ايىنىك اون الطنج
كون اردى
huwa-l-ḥayyi-l-lâḏi lâ-yamûtu
wa kullu ḥayyin siwâhu sayamûtu
'Alimlarqa terbiyye qılqan häm
alarnı sevgän mescidlär
imâret qılqan, üküş ḥäyir
sâhibi meskenlärniŋ ...
sevgän ḥoce oğlı
Osman oğlı tamğacı İb
rahim el-Suvarî vefat bo
lğan. Bu târiḥ yeti yüz on
törtüncde Cumâḏi-äl-ävvä
li ayınıŋ on altınc
küni erdi.— Anonim, Bolshie Tarkhany Kitabesi (28 Ağustos 1314), Hakimcanov (1986), s. 175.
Türkçe çevirisi: (İlk iki satır Arapça) O, ölmeyen diridir. Ondan başka her canlı ölecektir. Bilginleri eğiten ve onları seven, mescitler inşa eden eden, konutların ... seven hoca oğlu Osman oğlu damgacı Suvarlı İbrahim vefât etmiş. Bu tarih yedi yüz on dördüncüde Cemazeyilevvel ayının on altıncı günü idi.
Aşağıdaki yazıt, Eski Tatarca yazıtlarda yıl yazımında rakamların tercih edilmeye devam ettiğini göstermektedir. Yazıt övgüler bakımından oldukça edebidir.
هوالحى الذى لا يموت
يكتلار كوركى كونكوللار اوزكى
علم لارنى اغرلاغان يتم تول
اوكسوز لارنى اسراغان موسي اوغلي
[...]التونجي شهيدالله زيارتى ترور
رحمت قيلسون رابيع الاولنك اورتاسندا
تاريخ قا ٧١٧
huwa-l-ḥayyi-l-lâḏi lâ-yamûtu
Yigitler körki köŋüller özegi
'alimlarnı ağırlağan yetim tul
öksüzlerni asrağan Musı oğlı
altuncı Şahidullah ziyareti turur. [Allah]
raḥmat qılsun. Rabiulevvelniŋ ortasında
tariḥqa 717.— Anonim, Şahidullah oğlu Musı'nın Kitabesi (28/29 Mayıs 1317), Yusupov (1960), tablet 15; Mukhametshin (2016), s. 372; İbragimova (2021), ss. 64-65.
Türkçe çevirisi: (İlk satır Arapça) O, ölmeyen diridir. Yiğitler güzeli, gönüller özü, alimleri ağırlayan, yetim, dul, öksüzleri koruyan Musı oğlu kuyumcu Şahidullah kabridir. [Allah] rahmet eylesin. Rabiülevvel'in ortasında tarihte 717.
13-14. yüzyıla ait yazıtların konumuna göre en çok parça bulunan 6 şehri sırasıyla;[2]
- Bolgar şehri, Spassky bölgesi: 160 parça,
- Bolshie Atryasi şehri: 17 parça,
- Russkie Sarsazy şehri: 15 parça,
- Russkie Kirmeni şehri: 14 parça,
- Tatarskiy Kalmayur şehri: 7 parça,
- Novoe Aksubaevo şehri. 7 parça, şeklindedir.
Zakam bölgesinde dağınık olarak toplam 128 parça bulunmuştur.[2]
14. yüzyılın ikinci yarısında, özellikle de 1350'lerin sonundan itibaren, yazıtlar sürekliliğini yitirir ve yüz yıllık gelenek son bulur. Yalnızca İdil Bulgarcası bu dönemde tarih sahnesinden silinmekle kalmaz, genel olarak bölgede yazıtlar sürekliliğini yitirir. Bu Kara Veba'nın yazıt geleneği üzerindeki olumsuz etkisidir. Kara Veba bu tarihlerde bölgede yayılır ve buna bağlı sebeplerden yazıt geleneği son bulur.[14]
15-18'inci yüzyıl
[değiştir | kaynağı değiştir]14.yy.ın ikinci yarısında yazıt sayısı büyük bir düşüş yaşar. Yazıt geleneğinin sürdürülmediği bu süreç 15. yüzyıl boyunca da devam eder. 16.yy.ın ilk yarısında yazıt sayısında İdil Bulgar yazıtları dönemine denk sayılabilecek önemli bir artış gözlemlense de bu dönemden sonra yazıtlar nitelik bakımından zayıflayacak ve sayısı düşecektir. 16.yy.dan sonra taş boyutu küçülmüş ve süslemeler azalmıştır. Arapça ifadeler azalmıştır; yerel dil kullanımı, Ortak Türkçe olarak, artmıştır. Metinler kısalmış ve sadeleşmiştir. Dini ve şiirsel içerik azalmıştır. Yalnızca isim, ölüm tarihi ve kısa dua yer alır. Kazan Hanlığı dönemi yerel edebiyatın ve yazıtların sayısının arttığı bir dönem olacaktır ancak yıkılışından sonra yazıtlar önemini yitirir. Yerini daha pratik bilgi amaçlı metinlere bırakır. Bu dönemde dikilmiş yazıtları önceki yazıtların aksine daha çok Kama nehrinin kuzeyinde görürüz. 16.yy.ın ikinci yarısında yazıt geleneği tekrardan sürekliliğini yitirir ve 18.yy.a kadar yazıtların sayısında çok önemli bir artış olmadan devam eder. 17-18.yy. yazıtları Kama nehrinin kuzeyine, Zöye nehrinin batısına ve ayrıca Ağizel nehrinin doğusuna dikilmiştir.[2]
14. yüzyıldan sonra dikilen yazıtların konumu tarihsel perspektife uygun olarak İdil Bulgar şehirlerinden uzaktadır. İdil Bulgar Devleti yıkıldıktan sonra Kaşan Beyliği 13.yy.da Bulgar şehrini başkent alarak bölgede hüküm sürmüş, Kıpçak göçebeler bölgeye yerleşse de yerli nüfus karşısında eriyerek kaybolmuştur. Öyle ki iki kitabede babanın taşı z-Türkçesi ile, oğlun taşı ise r-Türkçesi ile yazılmıştır: Kuşkusuz göçebeler kalabalık Bulgar kentlerinde baskın unsur haline gelemiyordur. (bkz. Çuvaşça madde) Ancak 1357 ve 1380 yılları arasında Altınorda prensleri arasındaki iç savaş döneminde bölge yağma akınlarının merkezi olmuş, akabinde Rus prenslerinin saldırısı, 1391-1395 Timur'un işgali, 1396-1420 arasında Nogayların saldırısı bölgedeki şehirleri nihai olarak yıkmıştır.[15] Nihayetinde 1438 yılında Kazan Hanlığı kurulmuş, Eski Kazan başkent olmuştur. Şehirleri harap edilen İdil Bulgarları ya bugünkü Çuvaşistan'a ya da yeni başkente, Eski Kazan'a, göç etmek zorunda kalmıştır. Göç etmek durumunda kalan Bulgar yerlisi göç ettiği yerde asimile olarak kimliğini yitirmiştir.[16][17] Bulgar, Suvar, Biler, Cüketav gibi İdil Bulgar Devletinin ve Kaşan Beyliğinin en önemli şehirleri tarih sahnesinden silinirken yerini Kazan hanlığının başkenti olan Eski Kazan'a ya da erken kayıtlarda Orta Suvar olarak geçen[18] Şupaşkar'a bırakmıştır.[2]
Örnek yazıtlar
[değiştir | kaynağı değiştir]Aşağıdaki kitabelerde ölen kişinin yaşı, yazıtın diken kişinin ismi ve ölen kişinin ölüm sebebi gibi bilgilere yer verilmiştir. Ayrıca aşağıdaki ilk yazıtta tamamı Türkçe oldukça edebi bir yazı mevcuttur.
اولوم قو[ا]نيسي
يتي بزم قو[ا]نجميز
كتتي مكر شنقر بولوب
اوجتي تابولماس ايستاكان
[مز] آ[هزارلارمز] برلا اوموتلا[ر]
ني اوزوب كتدچىدر د[حى]
حسر[تند دينيا كيزه] كيت
[دى] يكت جانوم قوان
ماى تلمروب كتكان
يكيت جانوم الغاي— Anonim, (Eylül 1522), Yusupov (1960), tablet 61.
Türkçe çevirisi: (Rusça kaynaktan çeviri) Ölüm kıv[a]ncı yetti. Bizim kıv[a]ncımız gitti. Meğer sungur olup uçtu. Bulunmaz aradığı[mız]. [Kederlerimiz] ile umutla[rı]mızı kısa kesti. Da[ha](sı) has[retinde boğularak] git[ti]. Yiğit, canım kıvanmadan üzülüp gitmiş. Yiğit, canımı ala(sın)!
قال الله تبارك و تعالى كل نفس ذاىقة الموت
قال النبي عليه السلام الدنيا مزرعة
الأمر قال النبي عليه السلام الدنيا ساعة فجعلها
[...]طاعة قال النبي عليه السلام
تاريخ شهيد توقوز يوز قرق بردا مبارك محرم
ايندا ايردى كيم ميرعلى اق سيد اوغلى على مردان
اق سيد يكرمى التى ياشندا دار فنا
دين دار بقاغا رحلت قيلدى حق تعالى عرق
بو لوحنى اناسى اباق بنا قيلدى
Qāla-llāhu tabāraka wa-taʿālā kullu nafsin ḏāʾiqat al-mawt
Qāla al-nabiyyu ʿalayhi al-salām al-dunyā mazraʿa
Al-amru qāla al-nabiyyu ʿalayhi al-salām al-dunyā sāʿa fa-jaʿalhā
Ṭāʿa qāla al-nabiyyu ʿalayhi al-salām [...]
tarih şehid toquz yüz qırq birde mübarek Muharrem
ayında érdi kim Mir Ali aq seyid oğlu Ali Merdan
aq seyid yegirmi altı yaşında dâr-ı fenâ
dın dâr-ı beqâğa rıhlet qıldı. Haq teâli 'rq
bu luhnı anası Apak bina kıldı.— Ali Merdan'ın anası Apak, Emir Ali oğlu Ali Merdan kitabesi (Temmuz/Ağustos 1534), Yusupov (1960), tekst 5.
Türkçe çevirisi: (İlk dört satır Arapça) Allah Teâlâ şöyle buyurdu: “Her nefis ölümü tadacaktır.” Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurdu: “Dünya bir tarladır.” Peygamber (aleyhisselâm) buyurdu: “Dünya bir saattir, onu ibadet kılın”. Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurdu: [...] Şehidin tarihi dokuz yüz kırk birde mübarek Muharrem ayında idi ki Emir Ali ak seyit oğlu Ali Merdan ak seyit yirmi altı yaşında ölümlülük yurdundan ölümsüzlük yurduna göç etti. Hak teâla ... Bu tableti anası Apak dikti.
قال الله تبارك و تعالى
كل من عليها فان ويبقى وجه
ربك ذو الجلال والاكرام
تاريخ توقوز يوز قرق سكيزدا
قوناق حوجه باي اوغلى امان حوجه حافظ
اوزغاندا بارغاندا كافر[قولندين]شهيد بولدى
Qāla-llāhu tabāraka wa-taʿālā
Wa-yabqā wajhu rabbika ḏū al-jalāli wa-l-ikrām
Kullu man ʿalayhā fān
tarih toquz yüz qırq sekizde
qonaq hocabay oğlı Emen hoca hafaz
ozğanda barğanda kâfir [qolındın] şehid boldı— Anonim, Hocabay oğlu Emen hoca kitabesi (1541/1542), Yusupov (1960), tekst 8.
Türkçe çevirisi: (İlk üç satır Arapça) Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Yeryüzünde bulunan her şey yok olacaktır. Ancak azamet ve ikram sahibi Rabbinin zatı bâki kalacaktır. Tarih dokuz yüz kırk sekizde Konak hocabay oğlu Emen hoca hafız (olup) büyüdüğünde gittiğinde kâfir [kolundan] şehit oldu.
Yazıtlar Tablosu
[değiştir | kaynağı değiştir]| Tarih | Yazıtın dili (Arapça harici) | Bulunduğu yer | Yazıtı dikilen kişi | Tekin'de sırası | Erdal'da sırası | İbragimova 2021'de sırası (cilt) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1270/1271[7] | - | Tataristan | - | - | - | - |
| 1271/1272[7] | Sadece Arapça | Belirsiz | - | - | - | - |
| 1281/1282 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Ağur | 1 | 1 | 1 (2) |
| 22 Mayıs 1285 | Sadece Arapça | Tataristan | İsmail kızı İlçi İmek | - | - | 1 (1) |
| 9 Haziran 1287 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Suvarlı Yunus | - | - | 2 (1) |
| 1288 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | 5 | 2 | 3 (1) |
| 1291 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | - | 9 (1) |
| 1291/1292 | Sadece Arapça | Kazan, Tataristan | Hasan Bek oğlu Emir Mahmud | - | - | 2 (2) |
| Haziran 1291 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | - | 10 (1) |
| Haziran 1291 | Sadece Arapça | Tataristan | - | - | - | 7 (1) |
| Temmuz 1291 | Sadece Arapça | Tataristan | - | - | - | 5 (1) |
| 3 Ağustos 1291 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | 3 | 3 | 6 (1) |
| Mayıs/Haziran 1282 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | - | 4 (1) |
| 1291/1292 | Sadece Arapça | Tataristan | Şeyh Ebu Bekr Mamuk bin Berkay | - | - | 8 (1) |
| Nisan/Mayıs 1295 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | 4 | 4 | - |
| 27 Eylül 1297 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Altın Bürtü | 2 | 5 | 3 (2) |
| Mart/Nisan 1298 | Sadece Arapça | Tataristan | - | - | - | 11 (1) |
| 13 Ekim 1299 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Mamli oğlu ... Ali | 87 | 6 | 13 (1) |
| 1300 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Ahmet kızı Kamal | - | - | 4 (2) |
| Temmuz/Ağustos 1300 | Sadece Arapça | Tataristan | - | - | - | 12 (1) |
| 20 Eylül 1300 | Volga Bulgarcası | Tataristan | İmer oğlu ...xam oğlu Muhammed oğlu ... | 62 | 7 | 5 (2) |
| 1300/1301 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | 60 | 8 | - |
| 1302/1303 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | 54 | 9 | - |
| Haziran/Temmuz 1303 | Sadece Arapça | Tataristan | - | - | - | 14 (1) |
| Ekim/Kasım 1303 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Ramazan kızı Seyte | 18 | 10 | 6 (2) |
| 1304/1305 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | 55 | 11 | - |
| 1304/1305 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | 12 | - |
| 1304/1305 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Bxwi kızı Clay | - | 13 | - |
| 1305/1306 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | - | 15 (1) |
| 1305/1306 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | - | 16 (1) |
| 10 Mart 1307 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | 57 | 14 | - |
| Mayıs/Haziran 1307 | Volga Bulgarcası | Tataristan | İlyas oğlu İsmail oğlu Muhammed | 72 | 15 | - |
| Eylül/Ekim 1307 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | - | 17 (1) |
| 1307/1308 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Mustafa oğlu Muhammed oğlu İbrahim | - | 16 | |
| 7 Kasım 1308 | Volga Bulgarcası | Tataristan | ... Ali hoca oğlu Atraç hoca oğlu Ebubekir hoca oğlu Alp hoca | 90 | 17 | 18 (1) |
| 21 Şubat 1309 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Yusuf | - | 18 | - |
| 9 Mayıs 1309 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | 19 | - |
| 14 Aralık 1309 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Evren oğlu Urum Alp | 86 | 20 | 20 (1) |
| Ekim/Kasım 1310 | Sadece Arapça | Tataristan | Ahmad hacı bin Mahmud Kübek ibn Muxşı Basan el-Bulgarî | - | - | 21 (1) |
| 28 Haziran 1311 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Can Varnaba | - | - | 23 (1) |
| 4 Aralık 1311 | Volga Bulgarcası & Eski Tatarca | Tataristan | Macar Kadı oğlu İsmail | 91 | 21 | - |
| 1313/1314 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | - | 24 (1) |
| 28 Ağustos 1314 | Eski Tatarca | Tataristan | Suvarlı İbrahim | - | - | 9 (2) |
| 25 Ekim 1314 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Mâr Ayşe Elti | - | 22 | - |
| 1314/1315 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Yusuf oğlu Muhammed oğlu İsmail | 46 | 23 | - |
| Haziran 1315 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | 24 | - |
| Ekim/Kasım 1315 | Volga Bulgarcası | Tataristan | ... kızı Aşura | 45 | 25 | - |
| Mart/Nisan 1316 | Volga Bulgarcası | Ulyanovsk | Memet oğlu ..xum Dalwıx | 10 | 26 | - |
| 1 Nisan 1316 | Volga Bulgarcası | Belirsiz | Atraç kızı Alqîş | 11 | 27 | 26 (1) |
| Nisan 1316 | Volga Bulgarcası | Tataristan | El-Müşek oğlu Alp kızı xwm [Bar Çenek] | - | - | 25 (1) |
| Haziran/Temmuz 1317 | Eski Tatarca | Tataristan | Fatma elçi bint Eyüp ibn Meçke ibn Yunus el-Bulgarî | - | - | 22 (1) |
| Ağustos/Eylül 1316 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | - | 27 (1) |
| 28/29 Mayıs 1317 | Eski Tatarca | Tataristan | Musi oğlu Şahidullah | - | - | 28 (1) |
| 16 Kasım 1317 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Hasan yorı oğlu Şayx kızı Eç | - | - | 29 (1) |
| 16-25 Aralık 1317 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Böcük oğlu Memed yorı oğlu ishaq oğlu Yusuf hacı | 79 | 28 | - |
| 1317/1318 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Yakup oğlu Yunus oğlu İsmail oğlu Asad oğlu Abuw oğlu Hüseyin | 56 | 29 | - |
| 4 Nisan 1318 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Meçke kızı Savmar | 75 | 30 | - |
| Nisan/Mayıs 1318 | Volga Bulgarcası | Tataristan | ... oğlu Alp oğlu Çulu | - | - | 30 (1) |
| 1318/1319 | Volga Bulgarcası | Tataristan | ... kızı Xalıç | - | - | 31 (1) |
| Ekim/Kasım 1319 | Sadece Arapça | Tataristan | Gaşure bint Sancar | - | - | 32 (1) |
| 1318/1319 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Asb kızı Xumcu elti | - | 31 | - |
| 1319/1320 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Amat hoca oğlu Hasan hoca kızı | - | - | 33 (1) |
| 1319/1320 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Ğalay Amat oğlu İsa | 42 | 32 | - |
| 28 Mart 1319 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | - | 35 (1) |
| 16 Ağustos 1319 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | - | 34 (1) |
| 30 Ekim 1319 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | - | 36 (1) |
| 16 Şubat 1320 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Meyre İbrahim İnal oğlu Şahid hacı | 12 | 33 | - |
| Şubat/Mart 1320 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Alp er oğlu Xaluc | - | 34 | - |
| 1320/1321 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Arcawu kızı Aywu | 49 | 35 | - |
| 1320/1321 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Hamad oğlu Hasan oğlu Meçke oğlu Alhamad | 67 | 36 | - |
| 1320/1321 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Aşan oğlu Alp | 88 | 37 | - |
| 1320/1321 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Umar oğlu İsmail oğlu Hasan oğlu Recep | - | 38 | - |
| 29 Mart 1322 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Suyarlı Asnaba oğlu Satılmuş | 13 | 39 | - |
| 1323 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Süleyman oğlu Yakup ... kızı ... | - | 40 | - |
| 1323 | Volga Bulgarcası | Udmurtya | Yaxım | - | 41 | - |
| 20 Temmuz 1323 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Umar oğlu Asna... oğlu Salman oğlu Recep | 73 | 42 | - |
| Mart 1324 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | 43 | - |
| 1324 | Volga Bulgarcası | Tataristan | ...rt oğlu cuwm Recep | - | 44 | - |
| Temmuz 1324 | Eski Tatarca | - | Süleyman Korkuk oğlu Balimşan ... Bülertay ibn Bülemşaq bek | - | - | |
| Eylül/Ekim 1324 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Tavukçu İsmail oğlu İsah oğlu İbrahim kızı Fatma | 77 | 45 | - |
| 10 Ekim 1324 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Hayyit oğlu Calwi cariyesi Ağı Balçır | 50 | 46 | - |
| 6 Aralık 1324 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Uthman oğlu Ayış | - | 47 | - |
| 14 Ocak 1325 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | 7 | 48 | - |
| 31 Mart 1325 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Almcar oğlu ... | - | 49 | - |
| 1 [...] 1325 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Muhammed oğlu Mahmud oğlu xuwm Ağıy lcr | - | 50 | - |
| 11 Ocak 1326 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Xalmutaş oğlu Colamuş oğlu Hacı | - | 51 | - |
| 1 Şubat 1326 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Hacı Hüseyin oğlu xuwm Umar Hacı | - | 52 | - |
| 1326 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Xamşa oğlu İbrahim oğlu Cimen kızı Yaxma elti | - | 53 | - |
| 1326/1327 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | 43 | 54 | - |
| Ocak 1327 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Yunus oğlu Hacı | 59 | 55 | - |
| 24 Eylül 1328 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | 44 | 56 | - |
| 1329/1330 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | 57 | |
| Aralık 1328/Ocak 1329 | Volga Bulgarcası | Tataristan | ... yorı oğlu Yusuf yorı kızı Afifa Zahida | 63 | 58 | - |
| 1329/1330 | Volga Bulgarcası | Tataristan | ... kızı Sara | - | 59 | - |
| 17 Haziran 1331 | Volga Bulgarcası | Tataristan | ... İbrahim oğlu İshak | - | 60 | - |
| Mart/Nisan 1332 | Volga Bulgarcası | Tataristan | ... oğlu ... Hamdullah oğlu Yusuf Hacı oğlu Hüseyin | 9 | 61 | - |
| 1332/1333 | Volga Bulgarcası | Tataristan | İbrahim oğlu Aşt kızı Arğat | 76 | 62 | - |
| 9 Nisan 1333 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Awmar oğlu Yusuf oğlu Muhammed | - | 63 | - |
| 12 Eylül 1333 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Mesud oğlu Mahmud | - | 64 | |
| 27 Aralık 1333 | Eski Tatarca | - | Asragan oğlu Xoca oğlu ... | - | - | 48 (1) |
| 1333/1334 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Mamca kızı Yaqunt | - | 65 | - |
| 25 Kasım 1335 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Muhammed oğlu Duy Hasan | 80 | 66 | - |
| 3 Nisan 1337 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Zehreş kızı ... | 19 | 67 | - |
| 23 Mart 1338 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Eynük kızı Sabar | 20 | 68 | - |
| 17-26 Ağustos 1339 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Aslan oğlu Ali kızı hwm... | - | 69 | - |
| 1339/1340 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Mamat kızı Mercan | 21 | 70 | |
| 12 Ağustos 1344 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Balakh oğlu Hasan | 39 | 71 | - |
| 1346/1347 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Kökece oğlu Adem Acid | - | 72 | - |
| 1347/1348 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Asan oğlu Asad oğlu ... | 58 | 73 | - |
| 25 Temmuz 1347 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | 82 | 74 | - |
| 1348 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Alek oğlu Yakup oğlu İbrahim oğlu Alhamad oğlu Allay | 69 | 75 | - |
| 2 Ekim 1349 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | 61 | 76 | |
| Kasım/Aralık 1349 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Ramazan kızı Cy... | - | 77 | - |
| 11 Kasım 1350 | Volga Bulgarcası | Tataristan | ... oğlu Alp | - | 78 | - |
| 1351/1352 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Rakyaç kızı Amaş | 22 | 79 | - |
| Ağustos/Eylül 1351 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | 83 | 80 | - |
| 24 Kasım 1352 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Menci oğly ... | 23 | 81 | - |
| Şubat/Mart 1353 | Eski Tatarca | - | - | - | - | 34 (2) |
| 15 Ağustos 1355 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Mamdukh oğlu ... | 40 | 82 | - |
| 7 Nisan 1357 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Emitci Bekey ... | 52 | 83 | - |
| 1356/1357 | Volga Bulgarcası | Tataristan | İsmail oğlu Hasan oğlu Mu... oğlu Muhammed | 51 | 84 | - |
| Ağustos/Eylül 1357 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Isukh oğlu Süleyman oğlu Şemci | 24 | 85 | - |
| 2 Kasım 1357 | Volga Bulgarcası | Tataristan | Colamuş oğlu Ramazan | 25 | 86 | - |
| Eylül/Ekim 1358 | Eski Tatarca | - | - | - | - | 39 (2) |
| 23 Kasım 1358 | Volga Bulgarcası | Tataristan | - | - | 87 | - |
| 31 Ekim 1361[19] | Volga Bulgarcası | Tataristan | Tatar oğlu Salih | 26 | 88 | - |
| 18 Eylül 1399 | Eski Tatarca | - | - | - | - | 43 (2) |
| Mayıs/Haziran 1443 | Eski Tatarca | - | - | - | - | 44 (2) |
| Hicri 7... | Volga Bulgarcası | Tataristan | ... oğlu Xaluc | - | - | 37 (1) |
Okumalar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Tekin T. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcasi. Ankara, 1988;
- Erdal M. Die Sprache der Wolgabulgarische Inschriften. Wiesbaden, 1993.
- Ceylan E. Çuvaşça çok zamanli ses bilgisi. Ankara, 1997, 256 s.
- Әхметҗанов М.И. Болгар теленен язмышы (эпиграфика материаллары буенча) // ТА. 1998. № 1(2). С. 99–119. (Ахметзянов М. И. О судьбе булгарского языка (по материалам эпиграфики). На татарском языке. В интернет-ресурсе имеется сокращённый перевод статьи на русский язык — вот здесь.)
- Pritsak O. Die bulgarische Fürstenliste und die Sprache der Protobulgaren. Wiesbaden, 1955;
- Вепzig. J. Dаs Hunnische, Donaubolgarische and Wolgabolgarische // Philogiae Turcicae Fundamenta. Wiesbaden, 1959 Вd. I. S. 685-695.
- Вепzig. J. Dаs Tschuwaschische // Turcicae Fundamenta. Wiesbaden, 1959 Вd. I. S. 695-751.
- Róna-Tas A., Fodor S. Epigraphica Bulgarica: A Volgai Bolgar – török feliratok. Szeged, 1973;
- Ligeti L. A magyar nelv török kapcsolatai a honfoglalás etőtt és az Árpádkorban. Budapest: Akadémiai Kiadó, 1986 602 I.
- Булатов А.Б. Булгарские эпиграфические памятники XIII–XIV вв. Правобережье Волги // Эпиграфика Востока, XVI. – М.-Л.: Наука, 1963. – С. 56–71.
- Булатов А.Б. Эпиграфические памятники Закамья // Ученые записки НИИЯИИЭ. – Чебоксары, 1967. – С. 198–215.
- Каховский В. Ф. Булгарские памятники на территории Чувашии // История исследования археологических памятников в Чувашском Поволжье и материалы по антропологии чувашей. Чебоксары, 1995.
- Малов С.Е. Булгарские и татарские эпиграфические памятники // Эпиграфика Востока. – М.-Л., 1947. – Вып. I. – С. 38–45.
- Малов С.Е. Булгарская и татарская эпиграфика // Эпиграфика Востока. – М.- Л., 1948. – Вып. II. – С. 41–48.)
- Милли (Прокопьев) А Н. Отчёт о поездке с целью фотографирования древнечувашских надгробных надписей в пределах Чебоксарского и Цивильского уездов (1925 г.) // НА ЧГИГН. Отд. I. Ед. хр. 20. Инв. № 990. Л. 248-278.
- Михайлов Е. П. Фотоснимки надгробных камней, сделанные входе экспедиции 1984 г. в Комсомольском, Яльчикском, Батыревском, Шемуршинском районах Чувашской АССР // НА ЧГИГН. Отд. И. Ед. хр. 803. Инв. № 7021.
- Мухаметшин Д. Г. Эпиграфические памятники Болгарского городища. Рукопись. / Архив ИА РАН. -Ф. Р-21. - Ед. хр. 2015.
- Хакимзянов Ф.С. Язык эпитафий волжских булгар. М.: Наука. 1978 206 с.
- Хакимзянов Ф. С. Эпиграфические памятники Волжской Булгарии и их язык / Отв. ред. Э. Р. Тенишев; АН СССР, Казан. фил., Ин-т яз., лит. и истории им. Г. Ибрагимова. — М. Наука, 1987. — 191 [1] с., ил.
- Хузангай А. П. БУЛГАРСКИЕ ЭПИГРАФИЧЕСКИЕ ПАМЯТНИКИ. — Статья в электронной чувашской энциклопедии.
- Юсупов Г. В. Введение в булгаро-татарскую эпиграфику. — М., Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — 322 с.
- И.И. Гайнуллин, Х.М. Абдуллин, А.В. Касимов, А.М. Гайнутдинов, С.Р. Хамидуллин, Л.Н. Багаутдинова. Документирование булгаро-татарских эпиграфических памятников современными методами. // «Восток (Oriens)», 2023. № 6, с. 29–41.
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Мухаметшин Д. Г., Хакимзянов Ф. С. Эпиграфические памятники города Булгара Архивная копия от 7 мая 2021 на Wayback Machine. Казань: Таткниго- издат, 1987. 128 с. (См. также на другом электронном ресурсе Архивная копия от 15 сентября 2023 на Wayback Machine — сайт Чувашского государственного институьта гуманитарных наук)
- ^ a b c d e f Мухаметшин Д.Г. Татарские эпиграфические памятники. Региональные особенности и этнокультурные варианты 8 Eylül 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. 8 Eylül 2023'te Wayback Machine'de kopyalandı. “Avrasya Bozkırlarının Arkeolojisi”. Sayı: 6. Kazan: Tarih Enstitüsü AN RT, 2008. – 132
- ^ Чеченов А. А. Опыт историко-генетической интерпретации феномена параллельного функционирования джокающих и йокающих идиомов в среднем Поволжье (по материалам языков эпиграфических памятников XIII—XIV веков с территории Булгарского улуса Золотой Орды) Архивная копия от 17 декабря 2023 на Wayback Machine // Чувашская письменность: история и современность: Материалы международной научно-практической конференции, 17 июня 2011 г., Чебоксары / Отв. ред. Э. Е. Лебедев. Чебоксары: Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2012. (Страницы в ссылках указываются относительно доступного интернет-ресурса)
- ^ Ахметьянов Р. Г. Сравнительное исследование татарского и чувашского языков. «Наука», М., 1978. — С.8.
- ^ Левитская Л. С. Л 37 Историческая фонетика чувашского языка: монография Архивировано 29 марта 2022 года. // Л. С. Левитская; науч. ред. и авт. предисл. и примеч. П. Я. Яковлев; Чувашский государственный институт гуманитарных наук.- Чебоксары: ЧГИГН, 2014.- 320 с. — С.276 (см. также примечание 31, С.317)
- ^ Rodionov Vitaly Grigorievich, TATAR VE ÇUVAŞ FOLKLORUNUN BAZI TÜRLERİNDE GENEL VE ÖZEL HAKKINDA. // Tatarlar ve Çuvaş — bir ağacın dalları: Tüm Rusya Bilimsel ve Pratik Konferansının Malzemeleri (Cheboksary, Kazan, Ekim 7—8, 2021) Arşivlenmiş 11 Şubat 2022. /comp. ve resp. ed. G. A. Nikolaev, R. R. İshakov; adını taşıyan Tarih Enstitüsü. Ş. Marjani AN RT; CHGIGN. — Kazan—Cheboksary: Yeni Zaman, 2021. — 432 s. — S.401.
- ^ a b c Muhammetşin, D. G. (2008). Tatar epigrafik anıtları: Bölgesel özellikler ve etnokültürel varyantlar (Arkeoloji Evraziya Stepler Serisi, Sayı 6). Kazan: Tataristan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi, Ş. Mercani Tarih Enstitüsü.
- ^ Мухаметшин Д. Г. Юсупов и проблемы татарской эпиграфики. Архивная копия от 15 сентября 2023 на Wayback Machine // Поволжская археология. 2014, №4(10)
- ^ a b Mukhametshin, D. G. (2016). Memorial epigrafika goroda Bolgara [Bolgar şehrinin anıtsal epigrafisi]. S. G. Boçarov & A. G. Sitdikov (Der. & Ed.), Miras – Nasledie. Cilt 1. Tataristan – Kırım. Tataristan ve Kırım’da Tatar kültürünün incelenmesi: 1923–1929 yılları arasında Bolgar şehri. ООО «Aster Plus».
- ^ Çuvaşça ҫылӑх = günah
- ^ Çuvaşça кунма = düzelmek, yola girmek
- ^ Hakimzjanov, F. S. (1986). "New Volga Bulgarian Inscriptions". Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae. 40 (1): 173–177. ISSN 0001-6446. 2 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi29 Temmuz 2025.
- ^ Мухаметшин Д. Г. Юсупов и проблемы татарской эпиграфики. 15 Eylül 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Archived Eylül 15, 2023 at the Wayback Machine // Поволжская археология. 2014, №4(10)
- ^ Schamiloglu, Uli. ""The End of Volga Bulgarian", Varia Eurasiatica. Festschrift für Professor András Róna Tas (Szeged, 1991), 157-163". 13 Kasım 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi13 Kasım 2022.
- ^ Земля Самарская 1990 Очерки истории Самарского края с древнейших времен до Октябрьской революции. — Куйбышев: Куйбышевское книжное изд-во, 1990
- ^ "Начало распада золотой орды и разорения болгарской земли". StudFiles (Rusça). 7 Ekim 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Kasım 2024.
- ^ Димитриев, В.Д. (1996). "Опустошение Болгарских земель в конце 15 – начале 16 вв". Çuvaş Cumhuriyeti Ulusal Bilimler Akademisi Bildirileri. 26 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Kasım 2024.
- ^ Е. И. Иванов. Старые Чебоксары. — Чебоксары: 1994
- ^ Erdal'ın okumasına göre