Buhara kuşatması (1922)
| Buhara Kuşatması | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Enver Paşa'nın İsyanı | |||||||
 Enver Paşa'nın, Orta Asya'daki etkisi (haritada gölgeli alanlar ve Buhara) | |||||||
| |||||||
| Taraflar | |||||||
 Basmacılar |
 Sovyetler Birliği Buhara HSC | ||||||
| Komutanlar ve liderler | |||||||
|
Molla Abdulkahhar |
 Semyon Budyonni | ||||||
| Güçler | |||||||
| 6,000+ | 32,000+ | ||||||
| Kayıplar | |||||||
| Bilinmiyor | Ağır | ||||||
Buhara Kuşatması, Basmacı hareketine mensup güçler tarafından Molla Abdulkahhar’ın komutasında gerçekleştirilen askerî harekâttır. Basmacı kuvvetleri kuşatma sonucunda Buhara üzerinde geçici hâkimiyet sağlamış, bölgedeki Sovyet garnizonu ise ağır kayıplar vermiştir.
Arkaplan
[değiştir | kaynağı değiştir]Batı Buhara'da Basmacı hareketi de giderek güçleniyordu ve 1921 yılının sonlarına gelindiğinde Batı Buhara'nın tüm vilayetleri Basmacı liderler Abdulkahhar ve Faizul Makhdum tarafından idare ediliyordu.[1][2][3] Bu dönemde yürütülen faaliyetler yerel katılımı artırmış ve daha fazla gönüllünün Basmacılara katılmasına yol açmıştır.
Bu süreçte Abdulkahhar, Afganistan'da bulunan Emir Said Mir Alimhan, Lakay İbrahim ve Enver Paşa ile bağlantı kurdu. Emir Said Alimhan'a göre, Abdulkahhar'ın kuvvetleri Buhara çevresinden 6.000 kişi, Vabkent'ten 2.000, Kızıltepe'den 2.000, Şafirkan'dan 2.000, Romitan ve Peşku'dan 2.500 ve Kağan bölgesinden 2.000 kişiyle takviye edildi.[4][5][6][7]
1921 yılının Aralık ayının sonunda Enver Paşa, Doğu Buhara'daki tüm Basmacı birliklerinin komutasını üstlendi. Paşa, Abdulkahhar da dâhil olmak üzere Türkistan genelindeki Basmacı gruplarının faaliyetlerini koordine etti; Doğu Buhara'daki kuvvetleri başarılı bir şekilde birleştirdi ve Batı Avrupa tarzı bir komuta düzeni uyguladı.[5]
Kuşatma
[değiştir | kaynağı değiştir]Buhara yönüne yönelik operasyonlarının ardından,[1][4] Abdulkahhar Gicduvan, Şafirkan, Vabkent, Romitan ve Nurata bölgelerini ele geçirdi. 1922 Martında Buhara'ya karşı bir askerî harekât başlatarak şehrin büyük bölümünü kontrolü altına aldı ve eski Buhara'dan yaklaşık 12,8 km (12 verst) uzaklıkta bulunan stratejik demiryolu kavşağı Kağan yönünde ilerledi.[4][8][9] Abdulkahhar ayrıca Nakşibendî tarikatının kurucusunun türbesi olan Muhammed Bahâeddîn türbesini de ele geçirdi.[10] Kızıl Ordu, Zerefşan Nehri üzerindeki Mehta Kasım köprüsü yakınlarında yenilgiye uğradı.[11]
Sonuç
[değiştir | kaynağı değiştir]Buhara'ya olan ikmal hatlarını korumak için Sovyet komutanlığı, Semerkant'tan süvari birlikleri, Budyonni'nin Trans-Hazar cephesindeki kuvvetleri ve Taşkent ile Fergana Vadisinden ek birlikler gönderdi.[12] Toplamda Sovyetler Buhara'ya 12.000 ek asker ve birkaç zırhlı tren sevk etti,[8][13] sonraki aylarda bu sayı bazı tahminlere göre 50.000'e kadar çıktı.[7][14] Genel olarak, harekât Bolşevikler üzerinde ağır kayıplara yol açtı ve Basmacıların Buhara'yı ele geçirmesiyle sonuçlandı.[15][16]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]Dipnot
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ a b Fraser, Glenda (1987). "Basmachi — II". Central Asian Survey. 6 (2). ss. 7-42. doi:10.1080/02634938708400582.
- ^ Kydyralieva, Saltanat (2015). Türk ve Rus Kaynaklarına Göre Türkistan'da Basmacı Hareketi (1916–1924) / Basmachi Movement in Turkestan According to Turkish and Russian Sources (1916–1924) (Doktora tezi) (Türkçe). İstanbul, Türkiye: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Ana Bilim Dalı, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Bilim Dalı. s. 242.
- ^ Rajabov, Kahramon (2017). Istoriya Uzbekistana (1917–1991 gody) (PDF) (Rusça). Tashkent: Izdatel'sko-poligraficheskiy tvorcheskiy dom imeni Gafura Gul'yama. ss. 43-44.
- ^ a b c Olimhon, Amir Said. Buhara halkının hasreti tarihi [Buhara Halkının Tarihî Hasreti]. s. 23.
- ^ a b Kydyralieva, Saltanat (2015). Türk ve Rus Kaynaklarına Göre Türkistan'da Basmacı Hareketi (1916–1924)… s. 243.
- ^ Sarvar, Sattorov (2 Ekim 2025). "Mulla Abdulqahhorning Yurtga Xizmati". İlmiy-Amaliy Konferensiyası. s. 226.
- ^ a b Muradjon, Nurmuhamedov (20 Ekim 2024). "Occupation of Bukhara Emirate by Tsarist Russia". American Journal of Pedagogical and Educational Research (İngilizce). Cilt 29. s. 43. ISSN 2832-9791.
- ^ a b Kydyralieva, Saltanat (2015). Türk ve Rus Kaynaklarına Göre Türkistan'da Basmacı Hareketi (1916–1924) (PhD thesis). İstanbul, Turkey: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. s. 244.
- ^ Muradjon, Nurmuhamedov (20 Ekim 2024). "Occupation of Bukhara Emirate by Tsarist Russia". American Journal of Pedagogical and Educational Research (İngilizce). Cilt 29. s. 43.
- ^ "Mulla Abdulqahhor" (PDF). Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (Uzbek). M. Tashkent: Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi Davlat Ilmiy Nashriyoti. 2003. s. 803.
- ^ Sarvar, Sattorov (2 Ekim 2025). "Mulla Abdulqahhorning Yurtga Xizmati". İlmiy-Amaliy Konferensiyası. s. 227.
- ^ Rywkin, Michael (1990). Moscow's Muslim Challenge: Soviet Central Asia. Revised. Armonk, New York / London, England: M. E. Sharpe, Inc. s. 39. ISBN 0873326148.
- ^ Raşidov, U. (1994). "Buhara basmacıları aslı kim idi?". Mülakat, 11–12. s. 35.
- ^ Baysun, Abdullah Recep (15 Ekim 2001). Türkistan'da İstiklal Hareketleri ve Enver Paşa. Doğu Kütüphanesi. s. 115. ISBN 9789757893325.
- ^ Hopkirk, Peter (1995). Setting the East ablaze : Lenin's dream of an empire in Asia. Internet Archive. New York : Kodansha International. s. 159. ISBN 978-1-56836-102-4.
- ^ Hayit, Baymirza (31 Ekim 2006). Basmacılar / Ruslara Karşı Basmacılar Hareketi. Babıali Kültür Yayıncılığı. s. 289. ISBN 978-975-00981-9-2.