Ali Tude
 | Bu maddenin şu gerekçe ile silinmesi önerilmiştir: m9 - m8 - madde akıcılıktan uzak olarak çevrilmiş. Ansilopedik bir anlatım içermiyor. (öneren: İmmortalance)
Bu sayfayı değiştirebilir ve maddenin gelişmesi için aşağıdakileri yapabilirsiniz: Belirtilen bu sorunu, maddeyi geliştirerek, yazım hatalarını düzelterek, kaynak vererek ve gerekirse maddenin adını değiştirerek çözebilirsiniz. Maddeyi iyileştirebilirseniz bu mesajı kaldırabilirsiniz. Bu silinmeye neden karşı olduğunuzu, maddenin tartışma sayfasında veya yapacağınız değişikliğin özet kutusunda açıklayınız. Bu şablon: 2 Şubat 2026 tarihinde konmuştur. Bu tarihten beş gün sonra bu şablon hâlâ buradaysa bu madde silinebilir. Eğer bu maddeyi siz başlattıysanız silme politikası açısından kabul edilebilir bir seviyeye gelmesini sağlayınız.
|
| Ali Tude Azerice: Əli Tudə Cavadzadə | |
|---|---|
 | |
| Doğum | Əli Qulu oğlu Cavadzadə 31 Ocak 1924 Bakü, Bakü Uyezdi, Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Transkafkasya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti, SSCB |
| Ölüm | 26 Şubat 1996 Bakü, Azerbaycan |
| Meslek | Şair |
| Üyelik | Azerbaycan Yazarlar Birliği Sovyet Yazarlar Birliği |
| Milliyet | Azerbaycanlı |
| Eğitim | Bakü Devlet Üniversitesi, Filoloji Fakültesi |
| Önemli ödülleri | Seçkin Emek Madalyası Emek Emektarı Madalyası 21 Azer Madalyası Azerbaycan SSC Onursal Sanatçısı |
Ali Tude (tam adı: Ali Tude Cevadzade; 31 Ocak 1924 Bakü - 26 Şubat 1996 Bakü), şair, yazar, Azerbaycan Yazarlar Birliği ve Sovyet Yazarlar Birliği üyesiydi.
Azerbaycan Demokrat Fırkası üyesi, Azerbaycan Millî Hükümeti döneminde Milli Eğitim Bakanlığı'nda eğitim dairesi müdürü ve Tebriz Milli Filarmoni Orkestrası'nın kurucusu, ilk ve son müdürüydü.
"21 Azer" Madalyası, Emek Emektarı Madalyası ve Azerbaycan SSC Onursal Sanatçısı unvanı ile ödüllendirilmiştir.
Hayatı
[değiştir | kaynağı değiştir]Ali Tude'nin ailesi aslen Erdebil'in Çanakbulak köyündendir. Ailesinin Kuzey Azerbaycan'a göç etmesinin ardından Ali Tude, 31 Ocak 1924'te Bakü'de doğmuştur.[1][2] Babası Gulu bir petrol sahasında işçi olarak çalışmış ve daha sonra sondaj ustası pozisyonuna yükselmiştir. Ali henüz 1 yaşındayken babasını, 5 yaşındayken ise annesini kaybetmiş; onu büyükannesi Garib büyütmüştür.[3] 150 numaralı ortaokulda eğitim görmüştür. Bu dönemde, Bakü Pioner Sarayı'nda Osman Sarıvelli'nin önderliğindeki edebiyat cemiyetinin aktif bir üyesi olmuştur.[4] 13 yaşındayken ilk şiirleri Haydar Rızazade imzasıyla "Komünist" ve "Yeni Yol" gazetelerinde ve radyolarda yayınlanmıştır.[5] Şiirleri ayrıca aynı edebiyat cemiyeti tarafından 1938 yılında yayımlanan yıllıkta da yer almıştır.[6]
1938'de, baskı döneminde 7. sınıfta okurken, Güney Azerbaycan kökenli olduğu için büyükannesiyle birlikte İran'a sürgün edilmiştir.[4][7] Bu nedenle eğitimini tamamlayamamıştır. İran'da zor bir hayat yaşamış; hem tarım işlerinde çalışmış hem de işçilik yapmıştır.[8] Miyane-Zencan demiryolu inşaatında çalışmaya başlamış, bir süre sonra ayrılmıştır.[9] Ali Tude daha sonra Astara-Enzeli karayolu inşaatında çalışmıştır. 1940'larda Güney Azerbaycan'da başlayan özgürlük hareketine katılmıştır. Mücadelesini hem silahıyla hem de kalemiyle sürdürmüştür. 1944'te "Tudeh" partisine katılmıştır.[10] Erdebil il parti komitesinde Ali'ye parti üyeliği verildiği sırada ona, "Tude" ("Halk") lakabı verilmiştir.[11][12] 1944 yılında şiirleri "Vatan Yolunda" gazetesinde Ali Tude imzasıyla yayımlanmıştır.[13] 1944-1946 yılları arasında şiirleri; Erdebil'de yayımlanan "Anti-Faşist" ve "Cevdet" gazetelerinde, edebiyat yıllıklarında, Tebriz'de çıkan "Vatan Yolunda" ve "Azerbaycan" gazetelerinde, "Şafak" ve "Azerbaycan" dergileri ile "Şairler Meclisi" yıllığında düzenli olarak yayımlanmıştır.[10][14] Kaleme aldığı milliyetçi şiirleriyle halkı bağımsızlık mücadelesine ve hürriyete davet etmiştir. 3 Eylül 1945'te Tebriz'de kurulan Azerbaycan Demokrat Fırkası saflarına katıldı.[10] 1944-1945 yılları arasında İran Halk Partisi'nin Erdebil il komitesinde propagandacı olarak çalışmış ve Millî Hükûmet'in kurulmasının ardından 1945-1946 yılları arasında Tebriz'deki Eğitim Bakanlığı'nda eğitim dairesi başkanı olarak görev yapmıştır.[4] Okullardaki eğitim-öğretim çalışmaları için hazırlanan "Anadil" kitabının derlenmesi ve yayımlanmasında özel bir rol üstlenmiştir.[8][15] Daha sonra İran tarihinde ilk kez Tebriz'de "Ulusal Filarmoni Orkestrası'nı" kurmuş; bu orkestranın ilk ve son müdürü olarak görev yapmıştır.[4][16] Filarmoni Orkestrası'nı organize etmek ve yetenekli isimleri bünyesine katmak için farklı bölgelere seyahat etmiştir. 22 yaşındayken Azerbaycan Millî Hükûmeti tarafından "21 Azer" madalyası ile ödüllendirilmiştir.[10]
Azerbaycan Millî Hükûmeti'nin dağılmasının ardından, basılmak üzere olan bir şiir kitabı matbaada yakılmıştır.[10] Şah, Ali Tude'nin yakalanmasının ardından yargısız infaz" emri vermiştir.[8][10] Tebriz'i terk etmek zorunda kalan şair, 12 Aralık 1946'da sınırı geçerken "Ben Ne Getirdim?" adlı şiirini kaleme almıştır.[10][17] Güney Azerbaycan göçmen edebiyatının ilk örneği olan bu şiir; daha sonra anavatanlarını terk etmek zorunda kalan binlerce göçmen için bir manifesto haline gelmiş ve dillere pelesenk olmuştur.[10]
.jpg)
Bakü'ye göç ettikten sonra "Edebiyat Gazetesi"nin yazı işleri ofisinde edebiyatçı olarak çalışmaya başlamıştır.[4] 1947'de Bakü Devlet Üniversitesi Filoloji Fakültesi'ne girmiş ve 1952'de onur derecesiyle mezun olmuştur.[4] Liseden mezun olduktan sonra Azerneşr'ın editörlüğüne atanmıştır. 1952'den 1962'ye kadar Azerbaycan Demokrat Fırkası'nın yayın organı olan "Azerbaycan" gazetesinde edebiyat şubesi müdürü olarak görev yapmıştır. Bakü Yüksek Parti Okulu'nda düzenli olarak eğitim görmüştür. 1958'den sonra Azerbaycan ve SSCB Yazarlar Birliği üyeliklerine kabul edilmiştir.[17] Daha sonra tüm hayatını sanata adamıştır.[17] Ali Tude, Güney Azerbaycan'ın demokratik edebiyatının kurucularından biri olmuştur. Vatan temalı çok sayıda şiir yazmıştır.[18] İlk şiir kitabı olan "Güney Nağmeleri"ni 1950'de yayımlamıştır.[19] Bu kitapta, 1945-1949 yılları arasında yazdığı şiirleri toplamıştır.[20] 1959'da Seçkin Emek Madalyası ile ödüllendirilmiştir.[21] 1984 yılında Azerbaycan Yüksek Sovyeti Başkanlık Divanı'nın Onursal Kararnamesi ile ödüllendirilmiştir.[22] 1960'tan 1996'ya kadar Azerbaycan Yazarlar Birliği Yönetim Kurulu üyeliğinde bulunmuştur.[6] 1986'da Emek Emektarı Madalyası, 1987'de ise Onursal Sanatçı unvanı ile ödüllendirilmiştir.[23][24] 50 şiir ve 60'tan fazla kitap yazmıştır. Eserleri Özbekçe, Kırgızca, Hintçe, Ukraynaca, Rusça, İngilizcenin de aralarında bulunduğu birçok dile çevrilmiştir.[25]
Ali Tude hayatı boyunca siyasi sürgün olarak kalmıştır ve Sovyet pasaportunu kabul etmemiştir.[6][9] Birçok unvan ve ödülden mahrum bırakılmıştır. 26 Şubat 1996'da Bakü'de ölmüş ve İkinci Onur Sokağı'na defnedilmiştir.[9][26]
Kaynaklar
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyati Antologiyası. III. Bakı: Elm nəşriyyatı. 1988. s. 215. 1 Temmuz 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Nisan 2023.
- ^ Əli Tudə 100 (Azerice). Bakı: Azərnəşr. 2023. s. 206.
- ^ Tudə, Əli. Həyatım, xatirələrim (Azerice). Bakı: Azərnəşr. s. 5. 3 Kasım 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2022.
- ^ a b c d e f "Ömrü boyu heç özünə də əyilməyən məğrur söz aşiqi - Əli Tudə". Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi. 31 Ocak 2024. 5 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Mayıs 2024.
- ^ Xəyal, Sona (2010). Sona Xəyal. Əli Tudə (Azerice). Bakı: "MBM".
- ^ a b c Şükürov, Ağahüseyn (26 Eylül 2013). "Savalanın məğrur şairi". 525-ci qəzet. s. 7. 15 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Mayıs 2024.
- ^ Aydınoğlu T. Vətən nisgilli şair."Xalq qəzeti",2009,24 fevral
- ^ a b c "Azadlıq şairi Əli Tudə". az.baku-art.com (Azerice). 27 Mayıs 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Mayıs 2024.
- ^ a b c Şükürov, Ağahuseyn (2019). Əli Tudənin Yaradıcılıq yolu (Azerice). Bakı: Elm. s. 52.
- ^ a b c d e f g h Sadıqzadə, Aytən (31 Ocak 2014). "Əli Tudə – 90". oxu.az (Azerice). 23 Mayıs 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Mayıs 2024.
- ^ Tudə, Əli. Həyatım, xatirələrim (Azerice). Bakı: Azərnəşr. s. 197. 3 Kasım 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2022.
- ^ Paşayev, Aydın (2014). Azərbaycan təxəllüslərinin izahlı sözlüyü (Azerice). Bakı: Elm və təhsil nəşriyyatı. s. 382.
- ^ Cavadzadə, Natiq Əli Tudə oğlu (2023). Əli Tudə - 100 (Azerice). Bakı: "Azərbaycan Nəşriyyatı" MMC. ss. 5-7.
- ^ Bayramova, Şəymən (1 Aralık 2022). "Kitabı mətbəədə yandırılan Əli Tudə..." sherg.az (Azerice). 23 Mayıs 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Mayıs 2024.
- ^ Əliqızı, Almaz (2003). Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatını müntəxabatı \ dərs vəsaiti (Azerice). Bakı: Bakı Dövlət Universiteti Nəşriyyatı. s. 423.
- ^ Vahid, Təranə (25 Şubat 2011). "İki imperiyanın qorxduğu şair - Əli Tudə". www.medeniyyet.az (Azerice). 23 Mayıs 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Mayıs 2024.
- ^ a b c Fuad, Esmira (15 Şubat 2024). "Söz aşiqi - Əli Tudə". Azərbaycan qəzeti (Azerice). 23 Mayıs 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Mayıs 2024.
- ^ Xəyal, Sona (2010). Əli Tudə (Azerice). Bakı: "MBM". ss. 11-17.
- ^ Məhərrəmova, Təranə (31 Ocak 2019). "Başını vətən yolunda qoyan şair". kaspi.az (Azerice). 23 Mayıs 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Mayıs 2024.
- ^ Əli Tudə 100 (Azerice). Bakı: Azərnəşr. 2023. s. 10.
- ^ "Azərbaycan SSR incəsənət və ədəbiyyat işçilərinin SSRİ orden və medalları ilə təltif edilməsi haqqında SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin FƏRMANI". Kommunist qəzeti. 11 Haziran 1959. s. 3.
- ^ Əli Tudə 100 (Azerice). Bakı: Azərnəşr. 2023. s. 97.
- ^ İbrahimov, Əhmədov, Əliyev, M. T. R. (2009). Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi XIX-XX əsrlər 2 cilddə (Azerice). Bakı: Nurlar. s. 480.
- ^ Nəbioğlu Sabir. Kökdən düşməyən rübab:Bu karvanın yolu güneyədir. Bakı: Nurlan, 2007, 440 s.
- ^ Mədəniyyət TV. "Görkəmli şair Əli Tudənin 100 illiyinə həsr olunmuş tədbir keçirilib" (Azerice). 19 Nisan 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Nisan 2024.
- ^ "Али Туде – видный представитель азербайджанской эмигрантской литературы". Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi (Rusça). 31 Ocak 2022. 8 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Mayıs 2024.
Bibliyografya
[değiştir | kaynağı değiştir]- Əli Tudə 100 (Azerice). Bakı: Azərnəşr. 2023.
- Sona Xəyal (2011). ƏLİ TUDƏ (yaradıcılığı əsasında) (Azerice). Bakı: “MBM”.
- Ağahüseyn Şükürov (2014). Əli Tudənin yaradıcılıq yolu (PDF) (Azerice). Bakı: Elm.
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]- 1 Bir ömürlük həsrət / AZTV 2009
- Yadigarlar — Əli Tudə | 27.01.2024 / Mədəniyyət TV
- Əli Tudə ədəbiyyat tariximizdə azadlıq ideallarının carçısı kimi qalıb / Mədəniyyət TV
- 14 İki imperiyanın qorxduğu şair Aztv Xəbərlər 24 yanvar 2023 Əli Tudə haqqında / AzTV
- Əli Tudə-99:Yaradıcılığı boyu Cənub həsrəti mövzusuna sadiq qalan şair tarixin bu günü dünyaya gəlib / Mədəniyyət TV