Şeyh Hasanlılar
Şeyh Hasanlılar bir Moğol-Alevi aşiretidir.[1][2][3]
Aşiret, "Dede Şeyh Hasanlılar" etnisite olarak Ehl-i beyt kökenli iken[4] Tunceli ve çevresinde "Şeyh Hasanlı" aşiretleri olarak bilinen grup ise aslen köken olarak Moğol kökenlidirler. Moğolların Suldus boyuna mensuplardır, ataları onlardır. Mezhepleri ise Aleviliktir.[Not 1][3] Anadilleri çoğunlukla Zazaca'dır.[5][6][7][8] Tarih boyunca, en erken kaydedildiği haliyle 18. yüzyıl dolaylarında olmak üzere Zazaca, Kürtçe ve Türkçe konuşan üyeleri olmuştur.[9] Bugün bir kolu Türktaner, Hozat yerleşiminde yaşamaktadır, bu yerleşim ise Zazaca anadillidir, aşiretin bir kolu da Şeyh Hasan, Baskil 'de yaşamaktadır bunlar da Türkçe anadillidir.
Kökeni
[değiştir | kaynağı değiştir]Tunceli'ye gelişlerinin sebebi ise zamanında İlhanlıların Olcaytu Han döneminde Karamanoğulları Konya'da isyan çıkardı. Olcaytu Han, Emir Çoban ve Emir Çoban'ın aşiretini kabilesini bu isyanı bastırması için görevlendirdi. Malatya'yı bunun üzerine yurtluk olarak verdi, Emir Çoban isyanı bir şekilde bastırdı. Karamanoğulları Konya'dan geriye çekildi. Bu süreç içerisinde Emir Çoban'ın oğlu olan Timurtaş Anadolu valisi yapıldı. Olcaytu Han ölünce yerine Ebû Said Bahadır Han geçti, Ebu Sâid Bahadır Han'ın tahta geçmesi sonrası birkaç olay yaşandı. Bunların en büyüğü ise, Emir Çoban'ın kızı olan Bağdat Hatun dönemine göre güzel bir kadındı. Ebu Sâid'in kardeşi ile evlendirildiler Ebu Sâid Han Bağdat Hatun'a aşık oldu, evliliği entrika yolu ile bozdu. Bu durumu öğrenen Emir Çoban, isyan bayrağını açtı. İsyan sonucu Emir Çoban kaybetti ve idam edildi. İdam sonucu, Timurtaş babasına yapılanları öğrenince bunu yediremedi ve oda isyan etti. Timurtaş'ın oğlu Kuçek Hasan ise Güney Azerbaycan'da valilik yapıyordu orayı yönetiyordu. Timurtaş, isyan sonucu kaybetti ve o da dönemin Memlük Mısırına kaçtı. Ki orada Memlûkler tarafından öldürüldü, hanedanın son kalan üyelerinden olan Kuçek Hasan Çoban aşireti ile beraber Tunceli ve çevresine göç etti. Bunlara Küçük Şeyh Hasanlı aşiretleri de denir, fark edildiği gibi Küçük lakabı Kuçek'ten gelmektedir. Dede Şeyh Hasanlılar ise Tunceli'ye Küçük Şeyh Hasanlılardan önce gelmiştir. Ehl-i beyt soyundan gelmektedirler ve Alevilik mezhebini yaymışlardır, Türkmenleşmişlerdir.[3]
Mezhep ve kollar
[değiştir | kaynağı değiştir]Küçük Şeyh Hasanlılar ise Dede Şeyh Hasanlıların Tunceli ve çevresindeki vermiş olduğu dini eğitimlerden etkilenerek, Alevilik mezhebine geçiş yapmışlardır.
'Küçük' Şeyh Hasanlı aşiret konferedasyonunun iki kolu vardır;
- Bunlardan birincisi Şeyh Hasanlı,
- Diğeri ise Seydanlı koludur.
| Aşiret Kolları ve Alt Kolları | |
|---|---|
| Şeyh Hasanlı Kolu |
|
| Seydanlı Kolu |
|
Daha bir çok kol ve kabile vardır, bilinenlerin listesi budur.
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Şeyh Hasanlı toplulukları 18.ve 17.yüzyıla gelindiğinde aşiretleştiler, yaşadıkları köylerde nüfusları arttı ve büyüdüler. Topraklarını genişletmek için eşkiyalığa başvurdular, bir çok köye baskın attılar ve yağmaladılar. Hatta bu durumdan dolayı, padişahlar üst üstte fermanlar bile verdiği oldu. Örneğin;
“Çarsancak Voyvodası Karaçorlu Mustafazadeye Hükümdür: Şeyh Hasanlı ve Dersimli diye tanınmış Ekrad eşkiyası; yolları kesip Müslüman hacıları ve madencileri soyup, insanları katletmişlerdir. Ayrıca Pah köprüsünden Çarsancak sınırına dek olan bölgelerde yöre halkı üzerinde baskı kurmaktadırlar. Senki Çarsancak voyvodasısın. Bundan önceki işleri düzene sokup, beğenilen hizmetlerde bulunmuşsun. Keban madeni senin sayende devlete gelir getiren bir yer olmuştur. Bölgeyi korumak için devlet vergilerinden 2,5 kuruş yevmiye ile Palu ilçesi tarafından adam temin 100 nefer donatmışsın. Pah köprüsünden Çarsancak sınırına dek olan yolları ve geçitleri korumuşsun. Dersimli ve Şeyh Hasanlı eşkıyaları yakalayıp cezaya çarptırmışsın. Sırası gelmişken derim ki; adı geçen bu eşkıyaların kötülüklerini ortadan kaldırmak için ikircimli davranma. İşi gücü soygunculuk olan bu eşkıyalar, insanların mallarını yağma etmişler. Bu nedenle Kemaliye halkı evlerini ve köylerini terk edip, kasabalara yerleşmiş ve İstanbul’a sürekli mektup göndermekteler. Bu durum beni çok kızdırmıştır. Sen ki Çarsancak voyvodasısın. Gaflet uykusundan uyanıp, fermanımı alır almaz, Palu ilçesinden adam toplayıp Pah köprüsünden Çarsancak sınırına dek olan bölgeyi denetim altına al. Bufermanımın bir suretini Palu hakimine, bir suretini Sivas valisi Zaralızade’ye bildir."
Birkaç yüzyıl sonra Şeyh Hasan aşiretleri çoğalıp büyüyünce, eski köyleri kendilerine yetmez oldu. Zor kullanarak Çemişkezek sancağına bağlı bazı Gayrimüslim köylerini ele geçirmeye başladılar. Osmanlı yönetimi, 1705 yılında Çemişkezek Sancak Beyliği'ne bir ferman göndererek, Şeyh Hasan aşiretlerinin eski yerlerine geri çekilmelerini veya Rakka'ya sürülmelerini emretmektedir.[11]
Göçleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Şeyh Hasanlı sülalesinin ecdatları Moğol baskınından dolayı Bağdat'tan Anadolu'ya göç etmiş olan Şeyh ailelerindendir. Büyük ataları Hazreti Ali el-Mûrtezâ soyundan ve Seyyîd Ebû'l Vefâ Tâcûl Ârifîn evlâdından Sarı Sultân lakabı meşhur olmuş Seyyîd Şeyh Ahmed Dede ile kardeşi Seyyîd Şeyh Hasan Dede'dir. Buna dair Şeyh Hasanlı sülalesine mensup Seyyîd Ocakzade ailelerinin elinde birçok belge mevcuttur.
Din
[değiştir | kaynağı değiştir]Şeyh Hasanlılar genel olarak Alevîyyul Mezheb bir sülale olmakla beraber bazı bölgelerde Ehli Sünnet olarak hayatını devam ettirenler de mevcuttur.
Kabileler
[değiştir | kaynağı değiştir]Şeyh Hasanlılar, Ocak (Manevi Önderler) ve aşiret olarak iki bölüme ayrılılar. Şeyh Hasanlıların Ocak mensupları başta Şeyh Hasan Köyü olmak üzere Elazığ, Malatya, Tunceli, Erzincan, Sivas, Tokat, Samsun gibi yerlerde mevcutlardır. Aşiretleşme ise Tunceli'de başlamış ve zamanla Türkiye'nin çeşitli bölgelerine yayılmıştır.
Şeyh Hasanlıların Aşiret Kolları:
- Şeyh Hasanlı Kolu
- Abbasuşağı
- Karabaliuşağı
- Ferhatuşağı
- Kırganlı
- Seyyid Kolu
- Kaluşağı
- Koçuşağı
- Kevuşağı/Maksutuşağı
Ve bu ana kolların kendi alt kolları da mevcuttur. Hepsine birden genel olarak Şeyh Hasanlı adı verilmektedir.
Osmanlılar tarafından idam edilen Şeyh Hasanlı aşiret liderleri[12]
[değiştir | kaynağı değiştir]- Topuz oğlu Alişir
- Şat oğlu Ali
- Laçin oğlu Genco
- Ergen'li Mahmut oğlu Sarı
- Topuz oğlu Mahmut
- Laçin oğlu Ali
- Hanço'nun oğlu Ahmet
- Durso'nun oğlu Gülabi
- Arelli Maksut oğlu Ali
- Maksut'un emmisi Mahmut
- Zeki oğlu Veli
- Veli'nin kardeşi oğlu Salih
- Öksüz oğlu Ali
- Zivan'lı Süleyman
- Hamza oğlu Bertal
- Genco oğlu İsmail
- Kara Memo oğlu İbrahim
- Edil'li Mustafa
- Laçinli Bozo
- Lican oğlu Yirik
- Liçek oğlu Meşkir
- Mahmut oğlu Mustafa
- Kupik'li Ali oğlu İbrahim
- Garaz oğlu Bali
- Yusuf Mirza'nın oğlu Bertal
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]Notlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Köken olarak Emir Çoban'ın torunu Kuçek Hasan'dan gelmektedirler. Ehl-i beyt soyundan gelen Dede Şeyh Hasanlı grubu ile karıştırılmamalıdırlar.
Dipnot
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Anadolu'da aşiretler, cemaatler, oymaklar, 1453-1650:. Yusuf Halaçoğlu. 2009. ss. 1314,1317.
- ^ Şeyh Hasan Ocağı ve Aşireti. İsmail Onarlı. 2013. ss. 26,26.
- ^ a b c Veli Saltık (2013), s. 279 - 312.
- ^ " “Şeyh Hasanlılar” Ehlibeyt’ten gelmektedirler. (Ehlibeyt; Arapça da hane halkı demektir. Hz. Muhammet, Medine mescidinde kızı Fatima’yı, damadı Ali’yi, torunları Hasan ve Hüseyin’i kollarının arasına alarak; “bunlar benim ehlibeytimdir” yani hane halkımdır demişti)... ... Zazalaşmışlar ki takriben bugün sayıları iki yüz bini bulmaktadırlar. Bunlara da “Aşiret Şeyh Hasanlılar” denir.""Dede Şeyh Hasanlar ile Aşiret Şeyh Hasanlar". TÜRK KÜLTÜRÜ VE HACI BEKTAŞ VELİ ARAŞTIRMA DERGİSİ. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi. 9 Temmuz 2013. 22 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ocak 2025.
- ^ "Who's who in Politics in Turkey" (PDF). Heinrich Böll Stiftung. ss. 235-236. 22 Aralık 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Aralık 2020.
- ^ International Zaza and Historical Culture Declaration
- ^ Ebubekir Pamukçu, Historical Origins of Dersim Zaza Uprising
- ^ Nazmi Sevgen, Zazalar ve Kızılbaşlar: Coğrafya-Tarih-Hukuk-Folklor-Teogoni, Kalan Yayınları, Ağustos 1999, ISBN 975-8424-00-9(in Turkish Language)
- ^ Demir, Kader; Aksin, Ahmet (29 Ağustos 2024). "18. ve 19. YÜZYILDA FIRAT HAVZASINDA ŞEYH HASANLI AŞİRETİ'NİN EŞKIYALIK FAALİYETLERİ". NEAR EAST HISTORICAL REVIEW. 13/1 (13/1): 67-77. doi:10.29228/nehrreview.66857. ISSN 2717-6363.
- ^ Cevdet Zaptiye- No:2047
- ^ Halaçoğlu (2006), ss. 49, 50, 135, 136.
- ^ Danacı, Aysel (1998). "Onsekizci ve ondokuzuncu yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu ve Anadolu aşiretleri". İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi. 9 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Kasım 2025.
Alıntı
[değiştir | kaynağı değiştir]- Halaçoğlu, Yusuf (2006). XVIII.Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun İskân Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. ss. 49, 50, 135, 136.
- Veli Saltık (2013), Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Sayı 66, 2013, 279 - 312,