İzo-polifoni
| İzo-polifoni | |
|---|---|
 Performans sergileyen geleneksel bir erkek grubu | |
| Ülke | Arnavutluk |
| Kaynak | 00155 |
| Tescil geçmişi | |
| Tescil | 2008 (3. oturum) |
İzo-polifoni (Arnavutça Iso-polifonia), Arnavut halk müziğinin geleneksel bir unsurudur ve bu yönüyle UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’nde yer almaktadır.[1] Arnavut Izo-Polifonisi'nin kökeninin, Güney Arnavutluk’a özgü geleneksel çok sesli bir yas töreni olan vajtime dayandığı kabul edilir. Bu vokal geleneğin çalgılı biçimi ise zamanla kaba adı verilen müzikal türe dönüşmüştür.[2]
Güney Arnavutluk’un dört bölgesinde—Lalëria (Muzaka), Toskëria, Çamlık ve Laplık—çok sesli şarkı söyleme geleneği kültürel bir unsur olarak yaşamaktadır. Bu geleneğe benzer bir polifonik şarkı söyleme biçimi, Arnavutluk’un kuzeyindeki Piskopoya çevresinde; Kuzey Makedonya’da Polog, Kalkandelen, Kırçova ve Gostivar bölgelerinde; ayrıca kuzey Arnavutluk ile güney Karadağ’daki Malisya yöresinde de görülmektedir.[3]
Laplık bölgesi, çok sesli şarkı geleneğiyle özellikle öne çıkar; bu şarkılar iki, üç ya da dört sesli olarak söylenebilir. İki sesli şarkılar yalnızca kadınlar tarafından icra edilirken, üç sesli şarkılar hem kadınlar hem de erkekler tarafından söylenebilir. Yapılan araştırmalar, dört sesli şarkıların üç sesli yapıdan sonra geliştiğini ve çok sesli söylemenin en karmaşık biçimini oluşturduğunu ortaya koymuştur.[4]
Arnavutluk’un Erigiri kentinde düzenlenen Ulusal Folklor Festivali (Festivali Folklorik Kombëtar), 1968 yılından bu yana her beş yılda bir ekim ayında gerçekleştirilmektedir. Festival programında çok sesli halk şarkılarına da geniş yer verilir.[5]
Coğrafi dağılımı
[değiştir | kaynağı değiştir]Arnavut geleneksel çok sesli müziği, Arnavutçanın iki lehçesiyle icra edilir: Tosk ve Lab lehçeleri. Tosk müzik lehçesi, Toskëria, Muzaka ve Çamlık gibi etnografik Arnavut bölgelerini kapsarken; Lab müzik lehçesi yalnızca Laplık bölgesine özgüdür.[6]
Kökeni
[değiştir | kaynağı değiştir]Arnavut Izo-Polifonisi’nin kökeninin, Güney Arnavutluk’a özgü geleneksel çok sesli yas ezgileri olan vajtime dayandığı kabul edilmektedir.[2]
Arnavut izo-polifonisini ve genel olarak Balkanlar’ın çok sesli müziğini inceleyen birçok araştırmacı, bu geleneğin kökenlerinin Trako-İllirya dönemine kadar uzandığını savunur.[7][8] Arnavut çok sesli geleneksel müziğine dair tarihsel belgeler oldukça sınırlıdır. Ancak bu müzik türünün kuşaktan kuşağa sözlü aktarımla günümüze ulaştığı kabul edildiğinden, araştırmacılar da bu geleneğin günümüzde hâlâ yaşatılmakta olan örneklerini inceleyerek tarihsel çıkarımlar yapmışlardır. Arnavut çok sesli müziğinin antik bir geçmişe sahip olduğuna işaret eden çeşitli özgün özellikler bulunmaktadır: Pentatonik modal/tonal yapı, ki bu yapı müzikoloji literatüründe bir toplumun müzik kültürünün erken evresine işaret eden bir unsur olarak değerlendirilir; melodik olarak gelişmemiş reşitatif vokallerin varlığı, çünkü melodinin henüz tam şekillenmemesi geleneğin ilkel bir safhada olduğunu gösterebilir; bağırış ve çağrılar gibi vokal unsurlar, müzik kültürünün erken evrelerine özgü kabul edilir; ve çalgı eşliği olmaksızın yalnızca insan sesiyle yapılan akapella icralar, bir müzik geleneğinin tarihsel olarak köklü olduğunun göstergesi sayılır.[8]
Bölge yüzyıllar boyunca Bizans İmparatorluğu’nun egemenliği altında kalmış olsa da, Balkanlar’daki çok sesli geleneksel müzik, Orta Çağ Bizans müziğinden farklı bir gelişim süreci izlemiştir. Balkan geleneği kurumsallaşmamış, halk tarafından kuşaktan kuşağa kolektif biçimde şekillendirilmiş bir yapıya sahiptir. Buna karşılık, Bizans müziği bireysel besteciler tarafından oluşturulmuş ve kurumsallaşmış bir müzik geleneğidir. Balkan çok sesli müziği sözlü olarak aktarılmış ve genellikle müzik eğitimi olmayan halk tarafından icra edilmiştir. Oysa Bizans müziği yazılı olarak belgelenmiş, eğitimli ve profesyonel müzisyenler tarafından icra edilmiştir. Bu iki müzik geleneği yüzyıllar boyunca yan yana varlıklarını sürdürmüş olduğundan, aralarında karşılıklı bir etkileşim olması muhtemeldir. Ancak uzmanlar, Arnavut çok sesli geleneksel müziği ile Bizans müziği arasındaki etkileşimin sınırlı düzeyde kaldığını düşünmektedir.[8]
Evrimi
[değiştir | kaynağı değiştir]Arnavut çok sesli geleneksel müziğinin başlangıçta yalnızca iki melodik hattan oluştuğu düşünülmektedir: birinci ses olan marrës (alıcı) ve ikinci ses olan kthyes ya da pritës (çevirici/karşılayıcı).[9] Başlangıçta kthyes’in belirgin bir melodi işlevi taşımadığı, daha çok serbest bir yapıya sahip olduğu tahmin edilmektedir. Bu erken biçim, günümüzde Ergiri'de kadınlar arasında görülen iki sesli çok sesli şarkı söyleme geleneğinde hâlâ izlenebilmektedir.[6] Zamanla kthyes partisinin melodik açıdan daha belirgin ve sabit bir forma kavuştuğu düşünülür; bu tür belirgin iki sesli gelenek, özellikle Dukatlı erkekler arasında görülmektedir.[6] İki sesli iso-polifoni Ergiri ve Dukat’ta yaygın olmakla birlikte, Arnavutluk’un birçok bölgesinde de karşımıza çıkar: Görice, Libraş, Pogradaş, Kolonya, Fier, Elbasan’ın Yukarı Şpat bölgesi, Muzaka, Avlonya, Berat, Malkasra, Ergiri ve Lunçeri gibi yerlerde bu gelenek sürdürülmektedir. Ayrıca, Kuzey Makedonya’nın Zajas, Kırçova ve Kalkandelen bölgelerindeki Arnavut nüfus ile İtalya'nın Kalabriya bölgesindeki arbıreşler topluluğu da bu geleneği yaşatmaktadır.
Arnavut geleneksel polifonisine evrilecek bir sonraki melodik hattın dron olduğu düşünülüyor (Albanian), [10] önceki iki melodik dizeye doğal olarak uyum sağlamış gibi görünüyor ve üç sesli polifoniye yol açıyor. Drone'nun tanıtılması önemli bir sanatsal başarıydı çünkü melodik çizgiler arasındaki armonik etkileşimin çeşitlenmesini ve zenginleşmesini sağladı. Drone, günümüzün Arnavut polifonik geleneğinde çok yaygındır ve günümüzde onsuz çeşitleri bulmak nadirdir. [11] Şu anda üç sesli izo-polifoni karışık cinsiyetli müzik gruplarında bulunabilse de, geleneksel olarak sadece erkekler tarafından söyleniyordu. [10] Üç sesli polifoninin tipik olduğu alanlar Skrapar, Gramsh, Devoll, Gjirokastër, Kolonjë, Saranda ve Vlorë'dir.[10] Müzik araştırmacısı Vasil Tole’ye göre, iki sesli izo-polifoniyi izo-polifoninin gelişiminde bir ilk aşama olarak değerlendirmek yanlıştır. Çünkü bu formda her ne kadar iki sesli bir yapı varmış gibi görünse de, seslerin birbirine dolaylı biçimde eşlik etmesiyle aslında üç sesli bir yapı gizli biçimde oluşmaktadır. Bu nedenle Tole, iki sesli iso-polifoniyi “gizli üç seslilik” olarak tanımlar.[12]
Arnavut çok sesli geleneğine sonradan eklenen üçüncü ses, iso[13] olarak adlandırılır. Iso, başlangıçta iki sesli yapıyı ustalıkla tamamlayarak üç sesli polifoninin doğmasını mümkün kılmıştır. İso'nun devreye girmesi, melodik hatlar arasındaki etkileşimi hem çeşitlendirmiş hem de derinleştirmiştir. Günümüzde iso, Arnavut çok sesliliğinin ayrılmaz bir öğesi haline gelmiş; onsuz icralara neredeyse hiç rastlanmamaktadır.[14] Üç sesli izo-polifoni artık kadın ve erkeklerden oluşan karma topluluklarca da icra edilse de, tarihsel süreçte yalnızca erkekler tarafından seslendirilmiştir.[15] Bu üç sesli düzenin en karakteristik olduğu yöreler arasında İskarapar, Grameç, Devoll, Ergiri, Kolonya, Saranda ve Avlonya sayılabilir.[15]
Ararnavut çok sesli geleneğine sonradan eklenen üçüncü melodik çizgi, “fırlatıcı” (Arnavutça: hedhësi – 3. ses)[16] olarak tanımlanır. Bu ses, dört sesli polifoninin doğmasını sağlamış; sanatsal açıdan bir olgunlaşma işareti olsa da, vokal uyum ve etkileşim yapısını temelden değiştirmemiştir.[17]Dört sesli polifoni, Toskëria, Muzaka ve Çamlık gibi yörelerde hiçbir zaman görülmez; yalnızca Laplık içinde varlık kazanmış ve burada yaygın üç sesli forma eşlik etmiştir.[17] Dört sesli izo-polifoninin varlığının kesinleşmesi ise, 1920’ler–1930’larda Neço Muko’nun yaptığı kayıtlarla gerçekleşmiştir.[13]
Arnavut İzo-Polifonisi’nin enstrümantal ifadesi, zaman içinde Arnavut kabasına dönüşmüştür.[2]
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "UNESCO Culture Sector – Intangible Heritage – 2003 Convention". Unesco.org. 11 Haziran 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Eylül 2013.
- ^ a b c Tole 2022, ss. 43–45.
- ^ Ardian Ahmedaja, Gerlinde Haid (2008). European voices: Multipart singing in the Balkans and the Mediterranean, Volume 1, p. 210, 243–44. 9783205780908.
- ^ Ahmedaja, Haid (2008), p.214-215
- ^ Ahmedaja, Haid (2008), p.241
- ^ a b c Shetuni 2011, s. 34.
- ^ Stipčević 1989, ss. 189–190.
- ^ a b c Shetuni 2011, ss. 33–34.
- ^ Tole 2014, s. 166.
- ^ a b c Tole 2014.
- ^ Shetuni 2011.
- ^ Tole 2014, s. 105-106.
- ^ a b Tole 2014, s. 106-107.
- ^ Shetuni 2011, ss. 34–35.
- ^ a b Tole 2014, s. 107-109.
- ^ Tole 2014, s. 100.
- ^ a b Shetuni 2011, s. 35.
Konuyla ilgili yayınlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Tole, Vasil (2014), Enciklopedia e iso-polifonisë popullore shqiptare (Arnavutça)
Bibliyografi
[değiştir | kaynağı değiştir]- Shetuni, Spiro J. (2011). Albanian Traditional Music: An Introduction, with Sheet Music and Lyrics for 48 Songs. McFarland. ISBN 978-0-7864-8630-4.
- Stipčević, Aleksandar (1989). Iliri: povijest, život, kultura [The Illyrians: history and culture] (Hırvatça). Školska knjiga. ISBN 9788603991062.
- Tole, Vasil S. (2022). "Kabaja With Saze as a Ballad Without Words" (PDF). Studia Albanica (2): 43-50. ISSN 0585-5047.
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]- UNESCO'da Arnavut halk eş sesliliği 24 Şubat 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- www.isopolifonia.com 31 Mart 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Youtube'daki UNESCO videosu 21 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.